Fotoboeken

ART FAIRS (2009)

Dolph Kessler

Hardcover zonder stofomslag
teksten: Hans Hertog de Jager, Olav Velthuis, Huub Mous en Kees Keijer

gebonden, 23 x 28 cm, 160 pagina’s

uitgever: D’ Jonge Hond

ISBN: 978-90-89101-48-8

Drie jaar (2006-2009) werkte Dolph Kessler aan Art Fairs, een fraai fotoboek waarin op subtiele wijze de wereld van de kunstbeurs wordt geschetst. Kessler bezocht hoofdzakelijk (internationale) beurzen waaronder Frieze Art London, Art Cologne en Art Amsterdam.
De foto’s handelen niet zozeer over de kunstwerken zelf maar eerder de wijze waarop deze zijn geplaatst en hoe deze interacteren met de bezoekers en de galeriehouders. De dialoog of de afwezigheid ervan tussen het kunstwerk en de mens levert vaak vervreemdende beelden op die op vele wijzen te interpreteren vallen.
Opvallend is dat in de foto’s een vast patroon lijkt te worden gevolgd. Kessler beschrijft zijn werkwijze als niet zuiver documentair, maar zegt voor een meer theatrale invalshoek te kiezen. Daardoor lijken zijn foto’s wat afstandelijk, maar wordt er wel een prettige eenheid gecreëerd.

De foto’s ogen geënsceneerd en de figuren die Kessler vastlegt vormen welhaast een tableaux vivant. Niettemin fotografeerde Kessler de werkelijkheid zoals die was.

Vaak lijkt er sprake van een dialoog tussen de kunstwerken en de bezoekers.
Kessler kijkt goed tijdens het fotograferen en weet vaak het juiste moment te vangen waarin deze dialoog tot een sterk beeld leidt. Een enkele keer vraagt een kunstwerk op de achtergrond meer aandacht op dan de personen op de voorgrond. Nog steeds zijn dat mooie foto’s, maar dat komt vooral door de individuele kracht van het kunstwerk. Toch weet Kessler de juiste balans te vinden.

Art Fairs is onderverdeeld in vier katernen, die steeds worden gevolgd door losse essays waarin de betekenis van kunstbeurzen op uiteenlopende wijze word beschreven. Voor de beeldselectie is een chronologische lijn gekozen. Daarom is de keuze voor de twee laatste foto's onduidelijk. Deze zijn nu na een sterk afsluitend beeld en na een foto-index geplaatst, maar hadden beter eerder in het boek kunnen worden opgenomen.

Desalniettemin toont Kessler trefzeker een wereld die oorspronkelijk door de rijken werd gedomineerd, maar waaraan een steeds grotere deel van de bevolking deelneemt. Dat levert veelal grappige beelden op waarin bezoekers en galeriehouders zich regelmatig ongeïnteresseerd of wat ongemakkelijk door de wereld van de hoge kunsten lijken te begeven.

www.dolphkessler.nl

INDONESIERS IN HOLLAND (2009)

Leonard Freed

Hardback

17 x 24 cm

104 pagina's

60 illustraties

ISBN 978-90-89101-50-1

De titel van het boek Indonesiërs in Holland, met foto’s van vluchtelingen uit Indonesië gemaakt door Leonard Freed (1929-2006), lokte bij uitkomst kritische reacties uit. Volgens critici zou ‘Indo’s in Nederland’ een geschiktere titel zijn aangezien vooral personen werden geportretteerd van gemengde afkomst waren, of mensen, veelal Molukkers, op welke manier dan hadden samengewerkt met de koloniale machthebbers in Nederlands-Indië. De kritiek is deels te begrijpen, maar beslissing van de redactie om het boek de titel mee te geven die Freed aan zijn ‘story’ gaf, is goed verdedigbaar, temeer omdat in de opgenomen verhelderende teksten de achtergrond van de geportretteerden duidelijk wordt uitgelegd. In deze teksten valt tevens op te maken dat Freed, Amerikaan in Europa, wat onnauwkeurig was en zijn fotoserie de wat kromme titel ‘Indonisians in Holland’ gaf.
Dat de ‘foutieve’ titel in stand gehouden is, past overigens in het geheel van de publicatie, die in meerdere opzichten erg interessant is. Allereerst bevat het boek een serie vrijwel onbekende foto’s uit het begin van de carrière van de fotograaf. Tussen 1959 tot 1970 woonde Freed in Nederland waar hij in de periode 1958-1962 vluchtelingen uit Indonesië portretteerde. De foto’s geven een fraai beeld van de wijze waarop deze destijds werden opgevangen. Een groot deel van de foto’s maakte Freed in de speciaal ingerichte woonoorden. De Nederlandse regering stond op dat moment overigens op het punt deze woonoorden op te heffen. De bedoeling was dat de vluchtelingen zich in nieuwe Nederlandse woonwijken gingen vestigen, iets dat niet probleemloos verliep. Het meest interessant zijn de foto’s waarin Freed de nieuwkomers toonde in een omgeving waarin zij ontheemd leken te zijn. Soms was hiervoor een vreemd landschap toereikend, maar het duidelijks kwam dit over wanneer hij de vluchtelingen in interactie met de autochtone Nederlanders fotografeerde.

Het lijkt onwaarschijnlijk dat Freed zich ooit heeft voorgenomen uit deze serie, waarvan enkele foto’s in tijdschriften als De Spiegel verschenen, een boek samen te stellen. Daarmee rijst de vraag of het postume verschijnen van deze selectie in boekvorm gerechtvaardigd is. Ondanks de esthetische én inhoudelijke kracht van de foto’s, is dit niet het sterkste werk uit het imposante oeuvre van Freed. Vermoedelijk heeft hij van dit specifieke onderwerp simpelweg te weinig gevarieerde foto’s kunnen maken om er een apart en coherent boek van te maken. Het zal hoogstwaarschijnlijk niet dezelfde kracht hebben gehad als de later te verschijnen publicatie Black in White America (1967), waarmee hij internationaal grote bekendheid verwierf als sociaalgeëngageerde ‘concerned photographer’.

De in dit postuum uitgegeven boek opgenomen foto’s stammen uit een periode waarin Freed zich nog enorm zou ontwikkelen. Dat wil echter niet zeggen dat deze publicatie geen bestaansrecht heeft, integendeel. Deze uitgave bevat immers prachtige foto’s van een nauwelijks belicht onderwerp, gemaakt door een getalenteerde fotograaf. Daarnaast hebben de samenstellers de juiste keuze gemaakt om vintage afdrukken samen met de oorspronkelijke achterzijde van deze prints in het boek op te nemen. Zo zijn de voor Magnum getypte beschrijvingen van de foto’s te lezen. Het tevens afgedrukte vel papier waarop de beschrijvingen van de in totaal 56 rollen film te lezen zijn, geeft nog meer inzicht in de werkwijze van Freed. Door de foto’s op deze wijze te publiceren, bekruipt de lezer haast het gevoel een onontgonnen goudschat handen te hebben.

In de introductie beschrijft de samenstelster van het boek, Lisa van Beek, hoe zij weduwe Brigitte Freed bijstond in alle werkzaamheden rondom het nalatenschap van de in 2006 overleden fotograaf. Terecht staat Van Beek stil bij de vraag wat er met het werk van een overleden fotograaf moet gebeuren. Zij haalt Cornell Capa, broer van Robert Capa en oprichter van het ICP, aan die vond dat zo’n oeuvre bewaard en bijgehouden moest worden om toegankelijk te blijven voor een groot publiek. Het blijft lastig om een vorm te kiezen voor een postume uitgave. De verleiding om de titel en de spelfouten van het oorspronkelijke materiaal te verbeteren, kan groot geweest zijn. Toch hebben de samenstellers de juiste keuze de oude staat grotendeels te behouden en van deze wat losse serie toch een sterk geheel te maken. Daarmee zorgt Indonesiërs in Holland ervoor dat dit onbekende werk niet alleen toegankelijk, maar tevens een waardevol en bescheiden (foto)historisch document is geworden. Of het beeld dat Freed gaf juist is of niet, doet daar weinig aan af.

BRIGHTSIDE (2009)

Jimmy Kets

Gebonden, 22 bij 29 cm, 112 pagina’s, geïllustreerd

uitgever: Ludion

ISBN: 978-905544778-7
met tekst van Erik Rinckhout

 

Na zes jaar als staffotograaf voor de Belgische krant De Morgen gewerkt te hebben, trad Jimmy Kets (1979) dit jaar in dienst bij De Standaard. Naast het werk voor Belgische kranten verschenen zijn nieuwsfoto’s regelmatig in Franse, Britse, Duitse en Nederlandse kranten. Dat hij veel meer is dan een nieuwsfotograaf bewees hij onder meer met zijn eerder dit jaar verschenen boek Brightside.
Opvallend genoeg bevat Brightside geen nieuwsfoto’s. In plaats van foto’s die het ‘grote’ nieuws tonen, bevat het boek een serie persoonlijke, niet in opdracht van de krant gemaakte, foto’s uit de periode 2002-2008.

Centraal hierin staat Kets fascinatie voor de dolende mens op zoek naar geluk, bevrediging en zorgeloosheid. Veelal vindt de fotograaf deze mensen op plaatsen waarin het kunstmatige de boventoon voert. Dierentuinen, pretparken, vakantieoorden en eroticabeurzen vormen een dankbaar werkgebied voor Kets. Hoewel deze plaatsen warmte beogen uit te stralen, richt de scherpe blik van Kets zich hoofdzakelijk op de slecht verbloemde aanwezige kilheid.

De foto’s zijn weliswaar kleurrijk, maar het directe flitsgebruik resulteert in ogenschijnlijke harde en afstandelijke portretten. Kets empathie met de door hem afgebeelde personen openbaart zich vooral in de humoristische wijze van fotograferen. Goedkoop cynisme, waar nogal wat van zijn tijdgenoten zich schuldig aan maken blijft grotendeels achterwege. De directe foto’s lijken niet bedoeld om personen grotesk af te beelden, maar eerder gericht op het ontmaskeren van de façades van de plaatsen waarin zij hun geluk of bevrediging hopen te vinden.

Het werk van Kets laat zich enigszins vergelijken met dat van Martin Parr, die hij zijn grote helden rekent. Net als Parr kan Kets zich vinden in de principes van het fotoagentschap Magnum: betrokkenheid bij en respect voor het onderwerp. In tegenstelling tot veel bij dit agentschap aangesloten fotografen zweert Kets vormen van exotische fotografie af en legt ‘la condition humaine’ liever dichterbij vast, waarbij zelfs zijn eigen familie niet aan zijn blik ontsnapt.

De kracht van Brightside ligt in het gegeven dat de foto’s op zichzelf staan en nauwelijks vragen om uitleg. Op een tragikomische wijze toont Kets een wereld waarin mensen vergeefs op zoek zijn naar echtheid. De schijnwereld vindt Kets onder andere in de verlokkingen in Las Vegas, de kunstmatige wereld van de porno-industrie en de fantasiewereld van Disneyland. Regelmatig roepen de foto’s een bepaald gevoel op dat doordrongen is van medelijden. Desondanks blijft het voor de kijker steeds deels onduidelijk wat er nu werkelijk gaande is en of het gevoel van medelijden gegrond is.

Na zich tijdelijk in een schijnwereld te hebben begeven, zullen de personages uit Brightside de realiteit van het leven terugvinden wanneer zij thuiskomen. Hier houdt de schijnwereld van succes, geld, seks en plezier vaak op. Het grauwe leven thuis laat Kets ongemoeid. Hij toont ons slechts de ‘bright side’ van het leven en zelfs deze is niet al te rooskleurig, of valt dat toch wel mee?

 

www.jimmykets.be

Weblog: http://jimmykets.wordpress.com/

 

THE RAPE OF A NATION (2009)

Marcus Bleasedale

Mets & Schilt
x pp.
Hardcover eerste editie
ISBN: 9789053306710
18x24 cm
met een voorwoord door John Le Carré

In alle opzichten is The Rape of a nation een ‘klassiek’ boek. De grofkorrelige zwart-wit foto’s die Marcus Bleasedale tussen 2003 en 2008 in de Democratische Republiek Congo (DRC) maakte herinneren aan vele ‘concerned photographers’ die hem voorgingen. Het boek herinnert echter vooral aan Diamond Matters en The Silence van tijdgenoten Kadir van Lohuizen Gilles Peress. Van Lohuizen fotografeerde voor zijn publicatie op enkele lokaties, waar Bleasedale ook opnamen maakte. Het kan haast niet anders dan dat Van Lohuizen en Bleasedale elkaar zijn tegengekomen of samen op pad zijn geweest, iets wat door de dankbetuiging door Bleasedale erg aannemlijk is.
The Rape of a nation gaat in tegenstelling tot Diamond Matters echter niet alleen over de werelwijde gevolgen van de diamanthandel. Bleasedale fotografeerde de diamantwinning in de context van een algehele ontwrichting van de DRC. Net als de winning van goud en andere grondstoffen ziet Bleasedale de diamanthandel als een van de oorzaken van de crisis in de DRC. Doordat Bleasedale zich specifiek richt op de DRC is veel meer aandacht voor oorlog en de directe gevolgen daarvan. Foto’s met hetzelfde thema worden gegroepeerd en onderbroken door stemmige zwarte pagina’s met reepjes witte halve pagina’s waarin de slachtoffers van de oorlog via getuigenissen een stem krijgen.
Zowel de fotografische stijl als de zeer sobere vormgeving van het boek komen overeen met The Silence dat Gilles Peress over de genocide in Rwande maakte. Bleasedale’s foto’s van slachtoffers en doden zijn echter veel minder expliciet. Om de foto’s te kunnen duiden is de lezer ook meer afhankelijk van tekst. Dat ligt overigens niet aan de fotografische kwaliteit van Bleasedale. Waar Peress een uitgebreid pamflet met daarop de geschiedenis van Rwanda chronologisch aan zijn boek los toevoegde, daar is een gelijksoortig, zij het veel beknoptere, chronologische overzicht in The Rape of a nation in het boek zélf opgenomen. De verontwaardiging van de fotograaf is echter gelijk.
Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er bij een conflict in een natie niet zoveel doden te betreuren geweest als in de DRC, het complexe conflict dat ook wel de Grote Afrikaanse Oorlog of de Eerste Afrikaanse Wereldoorlog wordt genoemd. Minder complex zijn de verhoudingen in de regio. Steeds weer is de gewone bevolking slachtoffer van machthebbers die zich tijdens het koloniale bewind en daarna onafgebroken als dieven hebben gedragen. De foto’s in het boek tonen dat de overwinning van Kabila tijdens de eerste democratische verkiezingen hierin geen veranderingen hebben gebracht. Vanaf het moment dat Kabila de macht kreeg, greep hij zijn kans om de oppositie gewelddadig de kop in te drukken. Bleasedale kiest voor geen van de strijdende partijen en wijst op het leed dat de bevolking wordt aangedaan en de ellende dat het weemoedig ondergaat.
The rape of a nation is een boek dat zwaarmoedig stemt en toont een natie waar chaos overheerst. Bleasedale wil de wereld op de hoogte stellen van een conflict dat vele slachtoffers eist, een conflict waarbij de wereld nog steeds de andere kant opkijkt en zich geen moment afvraagt waar bepaalde grondstoffen vandaan komen. Veel van de foto’s van Bleasedale zijn bekend en critici zullen vraagtekens hebben bij het bereik dat hij zal hebben met het prachtig vormgegeven boek. Hoewel het boek voor een kleinere markt bedoelt zal zijn dan het haast vergeten boek L’Mort du Biafra van Gilles Caron uit 1968, valt er nauwelijks te twijfelen aan de oprechtheid van de fotograaf. Zolang wellicht bekende losse beelden op zo een mooie manier worden samengebracht in een boek en de lezer de moeite neemt zich te vergewissen van de situatie in het land, valt hier weinig kritiek op te leveren en kan alleen maar gehoopt worden dat zoveel mogelijk mensen dit boek zullen zien. Of zoals historicus Adam Hochschild schrijft: ‘I would love to see this book in the hands of every major United Nations official and every country’s foreign minister, to remind them of the pressing need to adress one of the great human tragedies of our time.’
Voor diegene die nader kennis wil nemen van dit werk kan het als multimedia project te bekijken op mediastorm.

CHILI SEPTEMBER 1973 (1973) en CHILI, SPECIAL REPORTER-OBJECTIF (n.d.)

Koen Wessing / David Burnett, Chas Gerretsen en Raymond Depardon

De Bezige Bij
48 pp.
Paperback eerste editie
ISBN: 9023451579
25 x 20 cm

Gamma
82 pp.
Paperback eerste editie
ISBN:
22 x 30 cm
Frans/Engels

Op 11 september 1973 vond in Chili een staatsgreep plaats. De democratisch gekozen marxistische president Salvador Allende moest het veld ruimen voor de facistische dictator Augusto Pinochet. In de vroege ochtend kwam marine, landmacht en luchtmacht. Tanks namen bezit van de straten in Santiago en Allende verschanste zich in het presidentiele paleis La Moneda. Geheel onverwacht kwam de staatsgreep niet. Hoge militairen hadden zich, gesteund door de CIA, al lange tijd daarvoor dreigend uitgelaten. Des te opmerkelijker was het dat er nauwelijks buitenlandse journalisten in Santiago aanwezig waren. Het merendeel van de in Santiago verblijvende journalisten was juist op dit moment in de bergen aan het skiën. Chas Gerretsen was een van de weinigen fotografen die op ‘de laatste dag van de democratie’ aanwezig was in Santiago. Gerretsen was werkzaam voor het Franse, door Raymond Depardon opgerichtte, persagentschap Gamma. Hij wist uniek beeldmateriaal te maken. Zijn beelden, zowel zwart-wit als kleur zijn iconische foto’s geworden. Slechts de foto van de onbekende winnaar van World Press Photo in 1973 zal bekender zijn. De door Gerretsen op 11 september en de dagen daarna gemaakte foto's verschenen in verschillende boeken, maar de belangrijkste publicatie was het tweetalige boek Chili dat uitgegeven werd door het agentschap Gamma. Hierin voorzag Gerretsen, naast David Burnett en Raymond Depardon, een van de drie hoofdstukken van beeld. ‘11 septembre 1973, le dernier jour de la démocratie’ werd gevolgd door ‘Septembre 1971, Réformes Agraires’ (Depardon) en ‘La Repression’ (Burnett).
De foto’s door Gerretsen tonen hoofdzakelijk soldaten in actie en de wijze waarop zij de bevolking op straat arresteren. Een foto genomen op 16 september toont lijken die in de rivier door de stad stromen, een foto die een vooraankondiging lijkt van de repressie die komen gaat. De meest schokkende en beste foto van Gerretsen wordt aan het einde van zijn sequentie getoond. Op 19 september maakte Gerretsen de foto van de militaire junta tijdens een mis ter ere van de nationale onafhankelijkheid. De arrogantie van de militaire top, waarvan Pinochet het middelpunt vormt, spreekt boekdelen. De foto die vooral gebruikt werd als toonbeeld van het kwaad door tegenstanders van de junta werd verrassend genoeg door Pinochet gekoesterd. Hij was zelfs zo tevreden met het portret dat hij Gerretsen later nog eens uitnodigde om een theekransje te fotograferen. Naast Gerretsen was daar ook magnum-fotograaf Thomas Höpker aanwezig.
De foto’s die Depardon maakte zijn een terugblik op de landbouwhervormingen die Allende doorvoerde. Hoewel het stilistisch sterke beelden zijn, vormen deze foto’s het zwakste deel, al is het onontbeerlijk voor het boek zelf. De eindsequentie met foto’s van Burnett is vervolgens weer ijzersterk. Op 22 september liet de junta journalisten toe in het Nationale Stadion dat diende als concentratiekamp waar politieke tegenstanders van de junta gevangen werden gehouden. Martelingen en moorden kwamen hier op grote schaal voor en de in het stadion gemaakte beelden (zowel bewegend als stil) lieten een diepe indruk na. Burnett maakte in dit stadion zijn eigen iconische beeld, dat overigens door critica Marta Rosler op een onbegrijpelijke negatieve wijze werd bekritiseerd in het overigens belangwekkende artikel ‘In, around, and afterthoughts (on documentary photography)’ (1986). Zij behandelde de foto in de context van een artikel over David Burnett als fotograaf en citeert hem daarbij: ‘Burnett says, “The Chileans had heard many stories about people being shot or dissapearing [in a war does one learn of death from hearing stories?] and they were terribly frightened. The haunted gaze of one man in particular, whose figure was framed by two armed soldiers, … caught my eye. The picture has always stayed with me.” Het antwoord op haar retorische vraag kan ik het geval van Chili met ja worden beantwoord. Rosler zal dat ook hebben gemerkt aangezien en haalde deze opmerking in latere drukken van haar essay.
Naast de opnamen in het Nationale Stadion maakte Burnett ook beelden op straat waar militairen boeken verbrandden en was hij aanwezig op de begrafenis van de Chileense dichter Pablo Neruda.
Net als Burnett en talloze anderen arriveerde Koen Wessing enkele dagen na de staatsgreep in Santiago. Hij fotografeerde ook het stadion, de begrafenis en boekverbrandingen. Wessing stelde uit slecht enkele van zijn foto’s het pamflettistische Chili September 1973 samen dat voor vijf gulden verscheen bij De Bezige Bij. Zowel de vormgeving als de kwaliteit van Wessings foto’s is sterker dan de Franse publicatie. In het boek van Wessing volstaan de datum en plaats. Hoewel ook het door Gamma uitgegeven boek weinig gekost zou hebben, diende Chili September 1973 als een aanklacht dat door zoveel mogelijk mensen gehoord moest worden. Wanneer discussies gaan over documentaire, geëngageerde fotografie is dit een schoolvoorbeeld waarin de woede van de fotograaf voelbaar is. Hoe wrang het is dat het boek uiteindelijk verworden is tot een verzamelobject dat nauwelijks te vinden is. Toch hebben verschillende fotografiebibliotheken en zelf de openbare bibliotheek in Amsterdam gelukkig nog exemplaren van het boek. Chili September 1973 is een voorbeeld van een boek waarin de fotografie zonder woorden kon. Dat neemt niet weg dat de Franse Chili een onbelangrijk boek is. De tekst die bij dit boek gebruikt wordt dient evenzeer als aanklacht en is wat inhoud betreft meer verhelderend dan dat van Wessing. Het boek opent met de zin ‘this book does not tell the story of chili. it presents only a part of the reality as witnessed by three photographers.’ Desalniettemin is ook dit boek een directe aanklacht en net als Chili september 1973 is het boek nauwelijks te vinden, het is zelfs schaarser.
Chili september 1973 wordt eind dit jaar opnieuw ‘uitgegeven’ in de serie Books on books bij uitgeverij Errata met een essay door Pauline Terreehorst en is te leen bij de OBA in Amsterdam

Bent u geïnteresseerd in het werk dat Chileense fotografen maakte tijdens de coup dan verwijzen wij u graag naar het door Susan Meiselas samengestelde boek Chile from within (Norton 1990)

MANY ARE CALLED (1966)

Walker Evans

Boston: Houghton Mifflin
178 pp.
Paperback eerste editie
Library of congress catalog card number 66-27491
18x21,5 cm
Voorwoord: James Agee

Nadat Walker Evans op eigen kracht in 1938 American Photographs, een van de belangrijkste fotoboeken allertijden publiceerde, volgde in 1941 het boek Let Us Now Praise Famous Men. Dit relaas over een aantal verpauperde families in de Verenigde Staten ontstond uit een samenwerking met schrijver James Agee. Van de eerste druk werden slechts zeshonderd exemplaren verkocht, maar de herdruk die in 1960, vijf jaar na de dood van Agee, verscheen, bereikte een groter publiek. Inmiddels geld ook dit boek tot de klassiekers. In 1966 verscheen het iets minder bekende Many Are Called, dat verscheen met een postuum gepubliceerd voorwoord van Agee, aan wie Evans het boek overigens opdroeg.
De productie van het boek verliep traag. Tussen 1938 en 1941 maakte Evans met een kleine, onder zijn jas verborgen, camera foto’s in de metro van New York. Hij bediende de camera door middel van een flexibele kabel die hij door zijn mouw had gestoken. Evans had bij dit project te kampen met verschillende problemen. Allereerst was de metro zo duister dat hij afhankelijk was van een lange sluitertijd en een grote lensopening. Dit resulteerde in moeilijk af te drukken negatieven. De belangrijkste beperking was echter het feit dat de beelden vrij willekeurig werden gemaakt, zonder dat de geportreteerden er erg in hadden, maar ook zonder dat Evans zijn beelden van tevoren kon kadreren. Het betekende voor Evans dat hij radicaal afstand moest nemen van de werkwijze die hij tot dan toe had gevolgd. Als fotograaf had hij nu geen enkel contact met zijn onderwerp was naar eigen zeggen leidde tot ‘pure recording’, documentaire fotografie in de meest elementaire vorm.
Het resultaat van het project was een serie anonieme portretten, waarvan een selectie van 88 afbeeldingen in duoprint in boekvorm verscheen. Agee schreef: ‘Those who use the New York subways are several millions. The facts about them are so commonplace that they have become almost as meaningless, as impossible to realize, as death in war. These facts-who they are, and the particular thing that happens to them in a subway-need brief reviewing, and careful meditation.’ Evans fotografeerde uiteenlopende personen die de ene keer in gedachten verzonken zijn te zijn terwijl ze de andere keer recht in de camera lijken te kijken. De kracht zit vooral in de herhaling en de sequentie van de beelden. Meestal tonen de portretten weinig meer dan de personen, maar in enkele beelden kan de lezer anno 2009 een interessante glimp opvangen van het verleden door de posters te bekijken die in de metro ophingen. Zo valt op een van die posters dat spugen op de vloer van de metro tussen 1938 en 1941 bestraft werd met een boete van 500 dollar of een jaar gevangenisstraf, of beide. Dat zijn echter details waar het Evans niet om ging. Hij maakte een puur document van de passagiers in de metro dat drieenveertig jaar na publicatie niet aan kracht heeft ingeboet. Dat het boek pas twintig jaar nadat hij de foto’s maakte verscheen had te maken met het feit dat Evans bang was voor gerechtelijke stappen van de personen die hij zonder toestemming had gefotografeerd.
Met de beelden uit Many Are Called nam Evans afstand van fotografen als Steichen die mensen vaak in een studio vastlegden. Hij fotografeerde zijn onderwerp op weg van de ene naar de andere plek, waarbij esthetiek een onderschikte rol speelde. Hoe belangrijk dit boek was bleek uit het feit dat vele jaren later fotografen hun eigen projecten baseerden op dat van Evans. In 1986 verscheen Subway van Bruce Davidson. Voor Subway draaide Davidson de rol van de fotograaf om. In tegenstelling tot de ‘cadid’ fotografie van Evans besloot hij juist zichzelf als fotograaf totaal kenbaar te maken door gebruik te maken van een flitser. Tussen 1995 en 1997 maakte kunstenaar (voorheen documentair fotograaf) op dezelfde wijze als Evans portretten in de metro van Parijs en bundelde deze in L’Autre.
In 2004 verscheen een herdruk van het boek bij Yale University Press, dat naast een extra voor- en nawoord gescande afdrukken bevatte. Hoewel van betere kwaliteit toonden deze nieuwe afdrukken niet meer de hand van de ‘vintage’ afdrukken in de oorspronkelijke druk uit 1966. Het grootste verschil tussen de oude en nieuwe druk is echter het grotere formaat van de herdruk, en de minder fraaie cover van de herdruk. Aan de andere kant is de herdruk makkelijk te verkrijgen voor een fatsoenlijke prijs.

PÃO NOSSO DE CADA NOITE (2004)

Ricardo Rangel

Marimbique
ISBN: -
€60 Clarke's Books Kaapstad
140 pagina's

Dat de Afrikaanse fotografie de laatste tijd op veel belangstelling mag rekenen is bekend. Verschillende musea hebben het afgelopen jaar aandacht besteed aan fotografie uit Afrika, of anders aan fotografen die in Afrika hebben gewerkt. Okwui Enwezor, curator van Snap Judgements, heeft zich meerdere keren uitgesproken over de eenzijdige belichting van Afrika, een mening die door velen wordt gedeeld. Afrika op een negatieve wijze belicht, wel te verstaan. Helaas zijn het vooral documentaire en journalistieke fotografen die zich hieraan schuldig hebben gemaakt en helaas zijn het voornamelijk fotografen die uit kunstkringen komen die zijn mening delen. Enwezor heeft met Snap Judgements een mooie tentoonstelling samengesteld, maar gaat soms wat kort door de bocht. Natuurlijk zijn er vele Afrikaanse fotografen die prachtig werk afleveren, maar de fotografie vanuit Afrika is onlosmakelijk verbonden met de Europese fotografie. De verovering van Afrika door Europeanen viel samen met de uitvinding van de fotografie. Al in 1839 werden de eerste foto's in Afrika gemaakt. In een eerdere tentoonstelling, In/sight, heeft Enwezor vele Afrikaanse fotografen opgenomen die als journalist werkten. Een daarvan in Ricardo Rangel, en zijn stijl is onmogelijk Afrikaans te noemen. Evenmin Europees trouwens. Het werk van Rangel toont dat fotografie een medium is dat zich niet perse door cultuur of nationaliteit laat sturen. Ricardo Rangel is van gemengde afkomst en werkte in Mozambique toen het nog een Portugese kolonie was. Hij fotografeerde voor de bevrijdingsbeweging Frelimo en na de onafhankelijkheid fotografeerde hij de burgeroorlog. Daarnaast richtte hij in Maputo de Centro de Formaçao Fotográfica op. Hoewel de fotograaf zowel in Zuidelijk Afrika als in Europa op handen wordt gedragen zijn er in Nederland niet of nauwelijks boeken van hem te krijgen. Het meest voorkomende boek, Ricardo Rangel,  verscheen al in 1994 bij de Franse uitgeverij Les Editions Findakly. Deze is alleen aan te raden wanneer de lezer een boek van Rangel in de kast wil hebben. De drukkwaliteit is beroerd en het boek is een onsamenhangend en saai vormgegeven overzichtswerk. In 2004 verscheen ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van de fotograaf Pão nosso de cada noite met de Engelse ondertitel Our nightly bread. Dit tweetalige boek bevat alles wat aan het overzichtswerk uit 1994 ontbreekt. Voor een groot deel was dit werk bekend, maar nooit eerder waren deze beelden in boekvorm bijeen gebracht. Het is mooi vormgegeven en gedrukt en het bevat, naast verschillende teksten, ook per foto een uitgebreid bijschrift, zoals dat ook vaak het geval is in boeken van David Goldblatt. De beelden tonen prostituees in Portugees Oostafrika. In het openingsbeeld is een blanke man te zien die door een haag van riet gluurt. De tweede foto toont een Afrikaanse vrouw die in een rieten hut op haar klant wacht. Na deze twee beelden volgen teksten om het werk van Rangel te duiden, maar de openingsbeelden uit 1961 vatten dit werk van Rangel samen. Het gaat over scheve, koloniale verhoudingen. Scheef in de zin van macht, maar ook omdat de bezoekers van de prostituees niet enkel Portugezen, maar ook blanke Zuidafrikanen zijn. Mensen die zich wat ras betreft superieur voelen aan de vrouwen die zij bezoeken en nodig hebben. Na de twee openingsfoto's die in een buitenwijk zijn gemaakt, begeeft Rangel zich in het centrum van Lourenco Marques het huidige Maputo. Deze selectie vormt het hart van het boek. De periode dat Rangel dit onderwerp fotografeerde loopt van 1960 tot 1975, maar het grootste gedeelte stamt uit 1970. De taferelen die Rangel vastlegde doen wat sfeer betreft sterk denken aan het boek Café Lehmitz van Anders Petersen.  De afgebeelde personen gedragen zich minder obsceen en dronken, maar Rangel staat net als Petersen in het midden van deze mensen. De prostituees lijken niet cameraschuw in het boek en ook de blanke bezoeker van de verschillende bars en clubs hebben moeite mt de fotograaf. Pão nosso de cada noite geeft een mooi tijdsbeeld van Mozambique de nadagen van het kolonialisme. Rangel neemt nauwelijks stelling, behalve dat hij laat zien dat er iets mis is met de relatie tussen blank en zwart en dat de raciale koloniale politiek niet voorkomen kon dat Europeanen zich aangetrokken voelden tot de Afrikaanse vrouwen. Hoewel Zuidafrikaanse blanken geen relatie mochten hebben met Afrikanen blijkt uit de beelden dat deze regels op grote schaal verbroken werden in buurland Mozambique. Het politieke aspect van dit thema en het falen van het kolonialisme wordt dus subtiel aangeroerd in deze selectie beelden. Alleen het allerlaatste beeld toont expliciet de uitwerking van wetten. Ditmaal betreft het een wet ingevoerd door het nieuwe bewind van Frelimo. De partij verbood na de onafhankelijkheid in 1975 de prostitutie en probeerde vrouwen dezelfde rechten te verschaffen als mannen. Het beeld getiteld O "ultima: Pão? toont een vrouw die door twee militairen van Frelimo is opgepakt en wordt afgevoerd. Het vraagteken in de titel geeft aan dat ook de politiek van Frelimo, wat emancipatie betrof, deels mislukt. Vandaag de dag wordt het uitgaansleven van Maputo nog steeds bevolkt door grote groepen prostituees.

DEEDS OF WAR (1989)

James Nachtwey

Thames and Hudson
ISBN: 0-500-54152-3
€60 marktplaats
166 pagina's

Subtiel zijn de beelden van James Nachtwey zelden. De bekende oorlogsfotograaf krijgt daarom naast veel lof ook regelmatig kritiek. Naar aanleiding van de tentoonstelling Testimony in Foam werd er een debat gehouden waarin Hans Aarsman vraagtekens zette bij de wijze waarop Nachtwey in de documentaire War Photographer werd neergezet. Aarsman vond dat Nachtwey hier als een eenzame cowboy werd geportretteerd . Over de werkwijze van de fotograaf doen verschillende verhalen de ronde, maar zeker is dat Nachtwey niet alleen op pad gaat en al helemaal niet alleen verantwoordelijk is voor de beelden die hij maakt. Nachtwey werkt met een groot team dat hem laat weten waar hij moet zijn om een mooi beeld te kunnen maken. Dit alles neemt niet weg dat Nachtwey wel degelijk  een vakman is en dat zijn beelden zowel krachtig als doeltreffend zijn. Hoe de beelden tot stand gekomen zijn doet niets af aan de kwaliteit. Het debat werd steeds feller aangezien er in de zaal ook een aantal Nachtwey-adepten leken te zitten. Al snel werd Aarsman als intellectueel bestempeld, iets dat overigens door de man zelf werd bevestigd. Ondanks de soms zinnige kritiek sloeg Aarsman echter ook enkele keren de plank behoorlijk mis. Zo zag hij authentiek nieuwsmateriaal aan voor beelden gemaakt door Christian Frei, de maker van War Photographer en trok daaruit enkele verkeerde conclusies.
Deeds of War is wat inhoud betreft niet veel anders dan het latere werk zoals getoond werd in Testimony, zijn Magnum Opus Inferno of het door Stern uitgegeven portfolio Civil Wars. Het boek bevat ouder werk van de fotograaf. Toen het gepubliceerd werd, maakte Nachtwey nog deel uit van Magnum en werkte hoofdzakelijk in kleur, iets dat hij in zijn latere werk steeds minder deed. Het grote verschil met zijn nieuwe werk is dat de composities in Deeds of War totaal anders zijn dan zijn meer recente werk, maar vooral dat Deeds of War oorlog op plastische wijze in beeld. De hoofdreden daarvoor is dat het werk in kleur is. Deeds of War bevat niet zozeer schokkendere beelden dan bijvoorbeeld Inferno, maar doordat de composities minder esthetisch ogen en de beelden in kleur zijn, dringt zich een gevoel op dat de beelden realistischer zijn dan zijn latere werk. De opbouw van het boek is duidelijk. Nachtwey wilde al in 1989 tonen wat oorlog teweegbrengt. De beelden zijn steeds in groepjes bij elkaar geplaatst. Zo opent het boek met explosieve beelden gevechtshandelingen. Meteen daarop volgen beelden van de directe slachtoffers van deze handelingen. Met andere woorden, de dode militairen worden de lezer door de strot geduwd. Dan volgende beelden van burgers en burgers die in contact komen met militairen. Deze reeks beelden wordt weer gevolgd door een selectie beelden waarin de doden begraven worden. Dan lijkt Nachtwey ons de motieven van het voeren van oorlog te willen tonen. Hij richt zich op de wereldreligies, die volgens hem debet zijn aan de ellende. Zo komen nog een aantal verschillende thema's voorbij, zoals het leed van de nabestaanden, de indoctrinatie van kinderen door volwassenen, de rol van de politiek en het laatste thema is de training van nieuwe, jonge militairen. Deeds of War is zoals eerder gesteld niet subtiel maar de losse beelden van Nachtwey zijn wel doeltreffend. Net als een van zijn voorbeelden, McCullin, wil Nachtwey het ware gezicht van oorlog tonen en vooral wat oorlog teweegbrengt. De fotograaf geeft geen romantisch beeld van oorlog, maar heeft de pech dat, mede door eigen schuld, er rondom zijn persoon een ware cultus is ontstaan. Een documentaire als War Photographer, hoe goed enkele aspecten van deze documentaire ook mogen zijn, draagt daaraan bij. Velen adoreren Nachtwey, terwijl anderen hem, deels onterecht, verguizen. Het beoordelen van het vroege werk Deeds of War wordt daardoor enorm beinvloed. Toch, wanneer het boek zonder alle voorkennis bekeken wordt, kan niet anders dan geconcludeerd worden dat Nachtwey al vroeg in zijn carriere tot de beste oorlogsfotografen gerekend moet worden en dat Deeds of War beelden bevat die terecht tot iconen in de fotografie gerekend moeten worden.

BELGICUM (2007)

Stephan Vanfleteren

Lannoo
ISBN: 9789020971217
geschenk
220 pagina's

Belgicum van Stephan Vanfleteren is geen vrolijk, maar wel een mooi boek. Vijftien jaar deed de fotograaf erover om de beelden te verzamelen die tot dit geheel zijn gevormd. Het zijn geen nieuwsfoto's en het is zeker geen politiek fotoboek. In Belgicum poogt de fotograaf niet zozeer het hedendaagse, moderne Belgie in beeld te brengen. Hij heeft zijn tijd genomen om situaties te fotograferen die weliswaar bestaan, maar die zich niet heel makkelijk laten fotograferen. Vanfleteren fotografeerde de achterkant van Belgie, het verval, maar hij richtte zich niet op de alledaagse ellende. Als we de beelden in het boek bekijken lijkt het of de tijd stil heeft gestaan. We zien vlagen van het verleden. Wat opvalt is dat er geen Belgische identiteit te vinden lijkt in al deze beelden. Hoe sterk ook de 'B' op de kaft van het boek spreekt. Diezelfde 'B' is aan het verroesten, aan het afbladderen. Het lijkt een metafoor voor een natie dat geen duidelijke identiteit heeft. Het fotografische Belgie van Stephan Vanfleteren kent een schoonheid waarin echter niemand graag zou willen leven. Vanfleteren toont ons een kant van Belgie, een surrealistisch, voor sommigen romantisch, beeld.

THE AMERICANS (2008)

Robert Frank

Steidl
ISBN: 9783865215840
€25 Bol.com
180 pagina's

Het is een van de belangrijkste fotoboeken aller tijden en bevat verschillende 'iconische' beelden uit de fotografie. Met The Americans schreef Robert Frank in 1958, maar vooral in 1959, toen het boek uitgegeven werd bij Grove Press in de Verenigde Staten, fotogeschiedenis. Wanneer we de historische overzichtswerken van de fotografie moeten geloven was de publicatie van dit boek een breekpunt in de wereld van de fotografie. Frank zorgde ervoor dat er op een andere manier gewerkt ging worden. Vele fotografen, waaronder Gary Winogrand, Bruce Davidson en Diane Arbus zeggen sterk door dit boek beïnvloed te zijn. Frank, op zijn beurt, was sterk beïnvloed door Walker Evans, die overigens deels verantwoordelijk was voor de totstandkoming van The Americans. Frank kreeg in 1955 op voordracht van Evans beschikking over een subsidie verstrekt door de Guggenheim Foundation. Hij reisde in datzelfde en het daarop volgende jaar door de Verenigde Staten en schoot hier honderden films. Uit al deze beelden werden er 83 geselecteerd die samen tot The Americans zouden worden. Gezien het feit dat Frank een sober beeld van de Verenigde Staten schetste, werd het boek eerst in Frankrijk uitgegeven bij Delphire. De beelden werden voorzien van sociaal-kritische teksten. Daarmee zou het boek wezenlijk verschillen van de Amerikaanse druk de een jaar later zou verschijnen. In deze druk werden deze teksten bij de beelden weggehaald en vervangen door de inmiddels klassieke tekst van Beat-schrijver Jack Kerouac. Het boek werd in het conservatieve Amerika negatief ontvangen en als een nihilistisch werk gezien. De invloed van het boek op de jonge generatie kunstenaars was echter enorm. Het boek en daarmee het werk van Frank kreeg een ware cultstatus en er ontstond zelfs een soort van mythe rondom de fotograaf zelf. Frank zou zich na The Americans voornamelijk met film bezighouden en pas veel later weer terugkeren naar de fotografie. Hoewel The Americans het absolute hoogtepunt uit Franks oevre vormt, maakte de fotograaf nog andere zeer belangwekkende fotoboeken waaronder The Lines of my hand. Helaas is het zo dat in de geschiedenisboeken de aandacht vaak tot The Americans beperkt blijft.
The Americans is vele malen uitgegeven, maar was tot op heden vaak erg duur. Steidl heeft de liefhebber van fotoboeken een enorme dienst bewezen met de heruitgave van dit boek. Frank zelf is nauw betrokken geweest bij de herdruk. Men heeft besloten de tekst van Kerouac en de bijschriften ongewijzigd te laten, maar er is gekozen voor een ietwat gewijzigd design. De belangrijkste verandering ten aanzien van de eerste Amerikaanse druk is dat Frank de beelden opnieuw gedrukt heeft en regelmatig het volledige beeld, en dus niet de aangesneden versies van de beelden uit de eerste druk, in het boek heeft opgenomen. Daarmee is er dus een wezenlijke verandering opgetreden die haast alleen te verantwoorden is wanneer de maker van de beelden deze keuze heeft gemaakt. Nu dit het geval is kan deze editie zeker als de beste, op het origineel na, gezien worden. We hoeven de lezer alleen maar te herinneren aan de verschrikkelijke wijze waarop uitgeverij Scalo ooit het stofomslag van dit boek aanpaste. Een andere belangrijke keuze die Frank gemaakt heeft, is het boek terug te brengen naar de formaat van de eerste Amerikaanse druk. In nieuwe drukken werd het formaat van het boek regelmatig vergroot. Dit alles maakt dat de lezer voor een zeer bescheiden prijs The Americans kan kopen en lezen in een vorm die recht doet aan het werk. Over de ruwe kwaliteit van de beelden is veel geschreven en wij willen hier volstaan met de stelling dat de beelden, maar vooral de sequentie ervan, zelfs bezien met ogen uit de 21e eeuw, uiterst goed is. Frank maakte een boek waar de lezer doorheen blijft bladeren en direct ziet waar de navolgers van Frank hun inspiratie vandaan hebben. Het is te hopen dat meerdere uitgevers zullen besluiten klassieke werken opnieuw uit te geven, zeker nu de oude drukken, mede door de komst van het boek van Martin Parr, welhaast onbetaalbaar zijn geworden. Zo heeft Bezige Bij heeft onlangs wederom de kans laten liggen om Chili, September 1973 opnieuw uit te geven en voor een prikkie aan te bieden. De drukkosten van dat boekje zullen niet al te hoog liggen. The Americans van Steidl is in ieder geval een voorbeeld van hoe een uitgeverij op een waardige manier met meesterwerken om kan gaan. voornamelijk met film bezighouden en pas veel later weer terugkeren naar de fotografie.

GHANA: AN AFRICAN PORTRAIT (1976)

Paul Strand

Aperture
ISBN: 0893810096
€25 Ebay
159 pagina's

Met het lezen van Ghana: An African Portrait van Paul Strand (1890-1976) dringt zich de vraag op hoe het kan dat dit boek zo onbekend is. Of dit werkelijk zo is blijft de vraag, maar over het boek is in ieder geval niet vaak geschreven. Over Paul Strand zelf wel. Hij fotografeerde van 1908 tot 1976. Zijn bekendheid dankt hij voornamelijk aan zijn vroege abstracte werk. Hoewel het abstracte werk dit niet direct doet vermoeden was Strand een fotograaf die zijn werk wilde gebruiken om sociale en politieke veranderingen te verwezenlijken. In de jaren twintig en dertig maakte hij een aantal films die een sterk sociaal en politiek karakter hadden. Na de Tweede Wereldoorlog had hij niet meer de financiële middelen om film te maken en keerde noodgedwongen terug naar de fotografie. Strand emigreerde naar Frankrijk en zou daar tot zijn dood blijven. Hoewel hij het meest bekend is om zijn vroege werk, maakte hij  in Europa een zestal prachtige boeken over bepaalde streken. Time in New England (1950), La France de Profil (1952), Un Paese (1955), Tir a'Mhurain (1962), Living Egypt (1969) en Ghana: an African portrait (1976). Martin Parr behandelt in The Photobook zowel boeken van Strand uit zijn vroege periode en late periode. Zo wordt uit de late periode Tir a'Mhurain beschreven. Dit boek maakte Strand samen met Basil Davidson. Net als Strand had Davidson sterke linkse, zo niet communistische sympathieën. Davidson behoort de grondleggers van de Afrikanistiek, een stroming geschiedschrijvers die poogden de geschiedenis van Afrika te beschrijven vanuit een niet koloniaal standpunt. Het laatste boek van Strand dat over Ghana handelt, past perfect in deze traditie. Het gaat over een land dat, toen de foto's gemaakt werden, net zijn onafhankelijkheid had verworven. Davidson schrijft een uitgebreide tekst waarin hij Ghana als een voorbeeld voor alle andere Afrikaanse landen ziet. Hij beschrijft ook het proces van het fotograferen. Davidson zorgde ervoor dat Strand de persoonlijke toestemming kreeg van president Kwame Nkrumah om de jonge staat Ghana te fotograferen. Het grootste deel van de beelden bestaat uit stills en portretten, vaak tegenover elkaar afgedrukt. Volgens Davidson had Strand bij het maken van de beelden in de jaren zestig als in zijn hoofd om een boek te maken. Davidson beschrijft de situatie waarin Strand uiterst zorgvuldig te werk ging bij het selecteren van verschillende beelden. Het boek is dan ook zeker geen samenraapsel van plaatjes van Afrikanen. Zowel wat tekst als beeld betreft is er een duidelijk chronologische lijn in het boek terug te vinden, waarbij de evolutie van Ghana als een 'achterlijke' naar een gemoderniseerde staat verbeeld wordt. Dit overigens zonder het traditionele Ghana negatief te beschrijven. De Ghanezen komen naar voren als krachtige, zelfverzekerde mensen die klaar zijn voor het moderniseringsproces, een proces dat op een natuurlijke wijze volgens de Ghanese traditie verloopt. Davidson en Strand gebruiken Ghana als voorbeeld voor heel Afrika en beide heren benaderen Afrika in het boek op positieve wijze. Ghana: An African Portrait is een boek geworden waar de trots van deze natie vanaf spat en is alleen daarom als historische bron over de beeldvorming van Afrika erg belangrijk. Het boek is gemaakt in een periode van hoop. Het heeft niet de paternalistische visie van veel andere fotoboeken sinds de Tweede Wereldoorlog en zeker niet de negatieve bijsmaak van vele boeken die over Afrika verschenen waarin honger en ellende de boventoon voert. Daarbij is het boek heel mooi samengesteld uit abstracte en documentaire beelden. Toch zijn het vooral de subliem gedrukte portretten die ervoor zorgen dat het boek steeds weer met plezier opengeslagen wordt. De paperback versie van het boek is vrij goedkoop te krijgen, voor de gebonden eerste druk wordt helaas veel meer geld gevraagd. Toch is dat voor liefhebbers van Afrika en fotografie zeker een overweging waard.

BAGHDAD CALLING (2008)

Geert van Kesteren

Episode publishers
ISBN: 9789059730830
Cadeau
388 pagina's

De verwachtingen waren hooggespannen. Zou het nieuwe boek van Geert van Kesteren kunnen zich kunnen meten met Why Mister Why?,  zijn eerdere publicatie over Irak? Wat direct opvalt is het kleine aantal foto's in Baghdad Calling die door Van Kesteren zelf gemaakt zijn. Het merendeel van de beelden bestaat uit foto's gemaakt door Irakezen zelf. De foto's, gemaakt in een land dat voor journalisten steeds gevaarlijker is geworden, zijn wat vorm betreft van een beroerde kwaliteit. De lezer van het boek moet soms behoorlijk wat moeite doen om te kunnen zien wat er op de foto zou moeten staan. Verwonderlijk is dat niet gezien het feit dat de meeste beelden met een telefooncamera of met een digitale camera van bedenkelijke kwaliteit. Zeker omdat alle beelden als spreads in het boek zijn opgenomen en de fotografen hun onderwerp in het midden van het beeld plaatsen, moet de lezer moeite doen te zien waar de foto over gaat. Of het nu mensen of rookpluimen als gevolg van autobommen betreft, dat maakt niet uit. Wanneer het boek vluchtig bekeken wordt dan maakt het, als om deze foto's gaat, aanvankelijk weinig indruk. Maar zoals vaak met fotoboeken zijn het niet alleen de foto's die tellen. Voor Baghdad Calling geldt dat het boek krachtiger wordt naarmate het goed gelezen wordt. De foto's, zowel de amateurfoto's als de foto's van Van Kesteren, zijn zonder context moeilijk te bevatten. Wanneer echter de teksten gelezen worden dan blijkt dit boek een behoorlijke diepgang te hebben. Tevens vallen dan de beelden op hun plaats en blijken de beelden van Van Kesteren en de beelden die hij en zijn team verzameld hebben elkaar sterk te beïnvloeden. Een boek als Baghdad Calling werkt niet wanneer de lezer enkel de beelden bekijkt. Daarvoor is de situatie de complex. Maar het boek als geheel is indrukwekkend en vaak gruwelijk, als zijn de gruwelijke beelden op een hand te tellen. De gruwelijkheden zitten meer in de verhalen, die door de verschillende beelden meer vorm krijgen. Bagdhad Calling laat zich visueel niet makkelijk met Why Mister Why? vergelijken, maar kan wel degelijk als een logisch en geslaagd vervolg worden gezien. Sommige critici zijn van mening dat Van Kesteren zich er erg makkelijk vanaf gemaakt heeft door het veelvuldig gebruik van beeld van anderen. Waarschijnlijk is die kritiek te verklaren door het succes van Why Mister Why? Wellicht hadden velen graag wat vorm betreft een tweede Why Mister Why? gezien. Baghdad Calling geeft wat ons betreft een aanvulling op Why Mister Why? en is gelukkig geen herhalingsoefening geworden. Het boek vertelt op een heldere wijze een verhaal dat wij nog niet kenden. Dat daarbij tekst, vernacular fotografie en professionele fotografie elkaar nodig hebben is geen enkel probleem.

MOMENTOPNAME SUID-AFRIKA (1993)

Koen Wessing

Fragment Uitgeverij
ISBN: 9065790845
€24 Internet
32 pagina's

In de jaren negentig zou Koen Wessing meerdere malen het Afrikaanse continent bezoeken. Helaas leverde dit slechts eenmaal een publicatie in boekvorm op. Voor Momentopname Suid-Afrika reisde Wessing tweemaal af naar Zuid-Afrika. In de overgangsperiode naar een democratischer bewind bevond het land zich tussen hoop en angst. Het was nog maar de vraag of de verschillende bevolkingsgroepen vreedzaam met elkaar zouden kunnen samenleven. Na de vrijlating van Mandela verkeerde het land in een euforische roes, maar al snel zou deze verdampen. Voornamelijk Inkatha- en ANC-aanhangers bestreden elkaar op gruwelijke wijze. Ook de Afrikaner Weerstand Beweging van Eugene Terre Blanche verzette zich tegen de nieuwe ontwikkelingen in het land. Wessing bezocht het land in 1992 voor het eerst in zijn leven. Op dat moment was de euforie al verdwenen. Toch was de situatie bij zijn tweede bezoek nog verder verslechterd. Wessing zelf leek nauwelijks hoop te hebben op een goede afloop. Hij was niet de enige. Velen vreesden in deze periode voor een burgeroorlog. In dit licht moet het boekje Momentopname Suid-Afrika bezien worden. Het geeft een donker en grimmig beeld van het land. We zien de militaristische AWB. Beelden van gewelddadige ontruimingen van nederzettingen in tonships tonen dat het land nog geen rust kende. De meest gespannen foto's zijn echter gemaakt tijdens de begrafenis van een Inkatha-lid in een ANC-township. Toch weet Wessing zelfs in deze grimmige tijd beelden te maken die ontspannen ogen en die zelfs een positieve uitstraling hebben. Deze zijn gemaakt in de townships en de shebeens. Het zijn echter uitzonderingen. Wessing schetst een weinig hoopvole situatie. Hoewel er wel degelijk mensen zullen zijn die het nieuwe Zuid-Afrika nog steeds niet willen acepteren, is dit inderdaad, hoe naar ook, een momentopname. Zuid-Afrika is de spanningen te boven gekomen en in een relatief stabiele natie veranderd. In 1993 waren er weinig mensen die hier rekening mee hadden gehouden. Momentopname Suid-Afrika geeft op een indringende wijze aan hoe het land in deze overgangsperiode een balans probeerde te vinden tussen chaos en stabiliteit.

SO BLUE SO BLUE (2008)

Ad van Denderen

Steidlmack
ISBN: 9783865217349
€35 internet
272 pagina's

Lange tijd hebben we uitgekeken naar het nieuwe werk van Ad van Denderen. Het maandelijkse magazine van NRC bracht lange tijd maandelijks een beeld voorzien van een uitgebreid bijschrift. In het boek moet steeds even gezocht worden naar bijschriften waardoor de lezer zich regelmatig zal moeten afvragen waar hij eigenlijk naar kijkt. So blue so blue is een boek dat in zeventien hoofstukken is ingedeeld. Ieder hoofdstuk bevat foto's gemaakt in een van de landen de grenzen aan de Middelandse Zee. Aan het begin van elk hoofdstuk staan gegevens over het land, waarover het betreffende hoofdstuk gaat. Daarbij worden de foto's per stuk beschreven en zijn er statistieken opgenomen over de door  Van Denderen bezochte landen. Alle foto's zijn als spread in het boek opgenomen. Daardoor kan de lezer zich volledig op die ene foto richten. In een interview op Photoq geeft Van Denderen aan dat hij met dit project wilde bereiken dat de lezer langer naar een foto blijft kijken. Daarin is hij geslaagd. So blue so blue bevat intregerende foto's van landen die wij denken te kennen van vakantie, van het journaal en van andere fotoboeken. In dit boek wordt de lezer tot nadenken gedwongen. Het gebied dat Van Denderen fotografeerde staat, zo leren wij, onder grote druk. Zowel de druk van het toerime, als spanningen voortkomend uit politieke, culturele en religieuze verschillen zijn van grote invloed op de regio.
Van Denderen maakt met dit boek de verwachtingen waar, al zullen verschillende lezers teleurgesteld raken door dit boek. So blue so blue lijkt qua vorm weinig op het vorige boek Go no go. De fotograaf gebruikte om te beginnen kleur, maar belangrijker, hij fotografeerde met een ander formaat camera. Daardoor werd hij gedwongen een andere stijl te gebruiken. Waar Go no go zeer dynamisch was, daar is So blue so blue behoorlijk statisch. Toch is er duidelijk een lijn in het werk van Van Denderen terug te vinden. Van Denderen fotografeerde voor Go no go, zijn project over migratie naar Europa, in veel landen die hij wederom fotografeerde voor So blue so blue. In dit laatste boek lijkt Van Denderen fysiek meer afstand te nemen van zijn onderwerp. Daarmee oogt So blue so blue rustiger, maar in feite verdiept de fotograaf zich met zijn nieuwe boek nog verder in zeer complexe problemen. De vluchtelingenproblematiek uit Go no go is op een mooie wijze opgenomen in een boek dat zich richt op nog meer, zo niet, complexere problemen in een regio waar drie werelddelen elkaar ontmoeten. Daarmee is So blue so blue een waardig en tevens zo bedoeld vervolg op Go no go. De omslagen van de boeken hebben praktisch hetzelfde thema. In Go no go zien we Afrikaanse vluchtelingen de Spaanse kust oprennen. So blue so blue heeft als omslagfoto een beeld, waarschijnlijk genomen vanaf een boot, dat het eerste beeld van Europa dat deze Afrikaanse vluchtelingen te zien krijgen. So blue so blue is een groot project waar een mooie website bij hoort. Het boek bevat overigens een boeiende inleiding van Frits Gierstberg over Slow Journalism.

POLICE WORK (1980)

Leonard Freed

Simon and Schuster
ISBN: 0671252038
€50 internet
126 pagina's

In een bespreking van de prachtige tentoonstelling Worldview in het fotomuseum in Den Haag noemden we als een van de weinige minpunten dat de beelden die Freed maakte voor zijn boek Police Work, wat aandacht betreft, iets ondergesneeuwd werden door de beelden uit Black in white America. Nu is dat laatste boek misschien ook wel het mooiste en indrukwekkendste boek van Freed, maar Police Work behoort wat ons betreft ook tot de hoogtepunten van Freed. Als boek is het zelfs evenwichtiger dan Black in white America. Freed volgde voor Police Work de politie van New York om te kunnen tonen wat het het leven voor een agent inhield. Zijn boek geeft een directe, soms confronterende en ruwe blik op het poltiewerk. Alle aspecten van het werk komen in het boek aan bod. Zowel extreem gewelddadige gebeurtenissen als de persoonlijke en vrolijke momenten van de New Yorkse dienders worden getoond. Het sterke aan Police Work is de constante stijl en het geheel achterwege blijven van een moraliserende toon. Freed geeft geen oordeel, terwijl veel lezers wel een oordeel over de politie zullen hebben. Zeker in een tijd dat het idee bij velen heerste dat de politie reactionair was, was dit evenwichtige beeld een verademing. Freed zegt hierover in het voorwoord: 'What I saw were average people doing a sometimes boring, sometimes corrupting, sometimes dangerous and ungly and unhealty job. I hope to make people think about who the police are...and why we need them'. Freed maakte een boek dat enkele iconen bevat, die los bekeken een geheel ander beeld geven dan wanneer zij, zoals bedoeld, in de gehele serie worden bekeken. Het laatste beeld van het boek waarin een agent onbewogen aanschouwt hoe een verdachte op een brancard ligt te creperen van de pijn nadat hij door een kogel is geraakt, roept verontwaardiging op. Toch, na het hele boek gelezen te hebben, kan de lezer niets anders doen dan zijn vooroordeel en mening te nuanceren. Dat is de ware kracht van dit boek.

SUBWAY (1986)

Bruce Davidson

Aperture
ISBN: 0893812315
€100 internet
87 pagina's

De opvolger van East 100th Street liet zestien jaar op zich wachten. Er verscheen in 1978 weliswaar het prachtige overzichtswerk Bruce Davidson, maar een nieuw fotoboek zou pas in 1986 verschijnen. Davidson begon in 1980 de metro van new York te fotograferen. Aanvankelijk in zwart-wit, maar uiteindelijk stapte de fotograaf over op kleur, iets wat steeds meer fotografen begonnen te doen. In die tijd was de metro van New York een puinhoop. Regelmatig werden mensen beroofd, verkracht en soms zelfs vermoord. Davidson kwam op het idee om de metro te gaan fotograferen nadat hij overlevenden van de Holocaust had geportretteerd. Toen hij iedere dag rond spitsuur zag hoe volgepakt de metrowagens waren, deed dit hem denken aan hun verhalen over de volgepakte treinwagons op weg naar de vernietigingskampen in Oost-Europa. Verder raakte de fotograaf geinteresseerd in de graffiti op de muren van de metrostations en in de metrowagons. Meer en meer werd de metro voor Davidson een connectie tussen zijn huis en het leven van anderen die in andere delen van de stad leefden. Ieder met zijn of haar gevoelens en gedachten.
Omdat de metro zo'n gevaarlijke plek was besloot Davidson zich fysiek voor te doen als toerist. Hij hoopte dat mensen snel zijn camera zouden zien en hem een foto zouden laten maken. Soms fotografeerde hij zonder toestemming, vaker vroeg hij deze vooraf. Wat de beelden bijzonder maakt is dat Davidson een flits gebruikte. Daarmee onstaat een bepaalde kilheid in de foto's, die eerst afschrikt, maar na betere bestudering een intrigerend effect heeft en zelfs schoonheid oplevert. Belangrijker is dat de mensen die gefotografeerd zijn, zich volledig bewust waren van het feit dat er een foto van hen gemaakt werd. Daarmee wijkt Davidson op een cruciaal punt af van zijn voorganger, en misschien wel inspirator, Walker Evans, die met een verborgen camera foto's maakte van passagiers in de metro. Davidson vertelt in zijn voorwoord veel ervaringen met de mensen die later in boek opgevoerd worden. Hij beschrijft het moment dat hij, zoals verwacht, beroofd werd. Grappig is dat de fotograaf hierna als soort van lokmiddel voor overvallers ging dienen. Terwijl Davidson in de metro reed werd hij wederom overvallen, maar ditmaal zat achter hem een agent in burger. De foto die dit opleverde was een beeld waarin de agent een pistool tegen het hoofd van de overvaller houdt. Davidson kon hij 'gemakkelijk' de meest spectaculaire foto uit het boek produceren.
Het boek is prachtig vormgegeven, debeeldselctie is goed en het voorwoord blijkt interessant en noodzakelijk om de beelden goed te begrijpen. Toch valt Davidson het meest te prijzen omdat hij een radicaal andere techniek gebruikt dan hij voorheen toepaste. Het boek zou veel minder gewerkt hebben als Davidson het gebruik van zwart-wit film had volgehouden. Daarnaast lijkt hij ten opzichte van East 100th Street zijn onderwerp verbreed te hebben. Het gaat niet meer om een bepaald onderwerp. Davidson is in New York op zoek gegaan naar metaforen voor grote onderwerpen. 'I see the subway as a metaphor for the world in which we live today. From all over the earth people come into the subway. It is a great social equalizer. As our being is exposed, we confront our mortality, contemplate our destiny, and see both the beauty and the beast', aldus Davidson. In zijn later te verschijnen boek Central Park, deed de fotograaf een enigszins mislukte poging een metafoor voor het leven te zoeken. Subway, dat in 2003 een (onnodig maar mooie) uitgebreide herdruk beleefde, is echter na East 100th Street misschien wel zijn beste boek, al valt hierbij de kanttekening te maken dat er mensen zijn die Subway verschrikkelijk vinden. Vreemd is het niet, zeker niet wanneer men een liefhebber is van de stijl van East 100th Street, maar Subway is een boek met beelden waarvan de schoonheid langzaam tot de lezer doordringt.

A TICKET TO (1999)

Teun Voeten

Veenman en Zonen
ISBN: 902781547
€30 internet
48 pagina's

Teun Voeten geniet in Nederland niet dezelfde bekendheid als veel van zijn Nederlandse collega's waaroder Kadir van Lohuizen en Geert van Kesteren. Dat is onterecht. Buitenlandse bladen waaronder Vanity Fair, Frankfurter Algemeine en De Morgen publiceerden regelmatig zijn reportages die behoorlijk krachtig zijn. Voeten, die oorspronkelijk, antropoloog is, werkte in verschillende conflicthaarden in de wereld en de beelden die hij maakte zijn erg krachtig. Het zijn echter niet alleen de beelden die Voeten een belangrijke fotograaf maken. Meer dan veel van zijn collega's verdiept hij zich in zijn onderwerp. Dat leverde in 1996 het boek Tunnelmensen dat handelde over de daklozen van New York die in de metrotunnels leven. Tekst domineerde in het boek en eigelijk is het boek ook eerder een journalistieke reportage dan een beeldreportage. Later verscheen van zijn hand het autobiografische How de body? In dit boek vertelde Voeten over zijn ervaringen als fotograaf in het door oorlog verscheurde Sierra Leone. Voeten stelt, in tegenstelling tot veel van zijn collega's, ernstige vraagtekens bij zijn rol als fotograaf. Hij doet dat in How de body?, maar ook in A Ticket To waarin het essay 'Neo-vulturisme in contemporaine documentaire fotografie, ofwel: Do you remember Goma?' is opgenomen. Voeten schrijft over de soms twijfelachtige rol van persfotografen. Tegelijkertijd valt er evenveel kritiek te uiten op de media die de fotografen om bepaalde beelden vragen. Wellicht valt er ook nog wel wat te zeggen over de hypocriete rol van lezers die steeds makkelijker de fotograaf als gier af durven te schilderen. Uit het essay van Voeten blijkt dat het allemaal niet zo zwart-wit is. Toen Voeten een foto maakte van twee fotografen die bezig waren een portret te maken van een Rwandese man, die zwaar afgetuigd was, kreeg hij veel schouderklopjes van mensen die zelf nooit in het gebied geweest zijn. Mensen die makkelijk kritiek uiten op fotografen die onder moeilijke omstandigheden beelden maken, en als het goed is, iets met deze beelden willen bereiken. Er zijn genoeg fotografen zijn die zich als ware hufters gedragen, maar die zijn niet alleen te vinden in conflictgebieden. Die zal je ook aantreffen bij vrij knullige nieuwsgebeurtenissen in Nederland. Soms zijn er bij een bepaalde gebeurtenis meer fotografen aanwezig dan mensen die gefotografeerd worden. En ook op deze knullige gebeurtenissen zijn er fotografen die de boel flessen en zaken in scene zetten om een bepaald beeld te krijgen. Is er dus alleen maar sprake van Neo-vulturisme op plekken waar ellende heerst, of overal waar fotografen op elkaar gepakt zitten en de beeldredactie moeten verblijden met een mooie foto. Integere fotografen bestaan zeker. Dat Voeten vraagtekens stelt bij zijn eigen integriteit pleit voor hem. Niet veel andere fotografen hoor je dit soort twijfels hardop uiten. Na het bekijken van de beelden in A Ticket To, gemaakt in Sierra Leone, Bosnie, Soedan, Rwanda en Afghanistan, en het lezen van zijn andere boeken twijfelen wij hier in ieder geval niet aan, ook al maakte hij dezelfde foto van de afgetuigde man als de fotografen die in zijn foto te zien waren.

CAFE LEHMITZ (2004/1978)

Anders Petersen

Schirmer/Mosel
ISBN: 3829600720
€17 Amsterdam
89 pagina's

Twee jaar, met onderbrekingen, lang hing de Zweed Anders Petersen rond in een café aan het einde van de Hamburge Reeperbahn. Een café dat bevolkt werd door oudere prostitueés, hoerenlopers, pooiers, travestieten en dronkaards. Tien  jaar nadat hij dit café, maar vooral de bezoekers ervan fotografeerde, werd het boek Café Lehmitz gepubliceerd. De coverfoto van het boek sierde enkele jaren later de cover van de lp Rain Dogs van Tom Waits, een artiest die graag mag dwepen met het kroegleven. In zijn boek schetst Petersen op een oprechte wijze het nachtleven in een café in Hamburg. Op deze plek zou menig documentair fotograaf zich richten op de excessen op zo'n plek, maar Petersen houdt bleef neutraal en deed geen enkele poging de bezoekers van het café op een vernederende wijze vast te leggen. Ook al bevinden veel van de personen die het boek bevolken zich in een weinig benijdenswaardige positie, heel erg deprimerend werken de beelden niet. Natuurlijk zullen er genoeg lezers zijn die niet graag een plek bezoeken waar het soort types te vinden zijn die in Petersens boek staan, maar op de een of andere manier stralen de beelden van Petersen warmte uit. De fotograaf maakte overigens niet alle beelden zelf. Soms leende zijn camera uit aan de bezoekers van het café, die op hun beurt beelden van elkaar maakten. Café Lehmitz is een boek waarin de lezer blijft kijken naar de afgebeelde personen. Petersen is niet een van hen geworden, hij bleef een buitenstaander, maar kwam erg dicht bij de mensen en toonde hen op een haast liefdevolle wijze. Toch, het contact reikte niet verder dan het café. Welk beeld zou de lezer van het boek krijgen wanneer Petersen de mensen buiten het café was blijven volgen? Waarschijnlijk zou dat een grimmiger beeld hebben opgeleverd. Het wordt gerekend tot een van de mooiste boeken uit die tijd.

RICARDO RANGEL (1994)

Ricardo Rangel

Les Editions Findakly
ISBN: 286805031
€45 Amazon.fr
120 pagina's

De Mozambikaanse Ricardo Rangel behoort tot de beroemdste Afrikaanse fotografen ter wereld. Vaak worden zijn foto's getoont op exposities waarin aandacht besteed wordt aan de Afrikaanse fotografie. Vervelend is dat daarbij altijd maar weer dezelfde foto's aandacht krijgen. Daardoor is het heel erg moeilijk een goede indruk van zijn werk te krijgen. Steeds maar wordt er een overzicht van zijn werk gegeven en slechts zelden tonen musea of boeken meer dan twee beelden uit een serie. Rangel is een gevarieerd fotograaf die het leven op straat fotografeerde. Zowel overdag als 's nachts. Daarbij toonde hij vooral de ongelijkheid die heerstte in Portugees Oost-Afrika, Mozambique. Hij moest daarbijvoorzichtig te werk gaan. De Portugese dictatuur beweerde dat Mozambique een provincie van Portugal was en dat alle inwoners gelijke rechten hadden. Rangel toonde aan dat deze bewering op een grote leugen gebaseerd was. De fotograaf fotografeerde ook de onafhankelijkheidsstrijd van de bevrijdingsbeweging Frelimo, maar daarvan zijn nooit beelden te zien. De grote vraag is of Rangel ze nog bezit. In de uitzending van Van Dis in Afrika liet de fotograaf enkele gruwelijke beelden aan de Nederlandse schrijver zien, maar dit zijn beelden die nooit door galerieen getoond worden. Dat is erg spijtig want ze hebben een grote historische waarde. Toen het Portugese bewind hoogte kreeg van de 'subversieve' werkzaamheden van de fotograaf werden veel van negatieven vernietigd. De fotograaf werkte gedurende de jaren '70 voor verschillende kranten in Mozambique en richtte een centrum voor fotografie op waaruit verschillende zeer talentvolle fotografen voortkwamen. Over deze 'moderne' Mozambikaanse fotografie is het prachtige overzichtswerk Iluminando Vidas verschenen (waarover we later zullen schrijven).
Ricardo Rangel, uitgegeven bij het Franse Findakly is geen prachtig overzichtswerk. In tegendeel, het is een aanfluiting. Op papier lijkt het mooi. De enige echte monografie van Rangel, waarin foto's van 1953 tot 1993 zijn opgenomen begeleid door uitgebreide teksten van de Mozambikaanse schrijver Mia Couto en Zé Craveirinha. Het grote probleem is de goedkope uitstraling die het boek heeft. De omslag is al van een erg beroerde kwaliteit om vervolgens niet te spreken over de kwaliteit van de foto's in het boek. Deze lijken soms niet uit te stijgen boven de kwaliteit van een fotokopie. Hoogstwaarschijnlijk zijn de beelden ook afkomstig van foto's en hebben de makers van het boek niet de beschikking gehad over de negatieven. Verder is er nauwelijks een lijn te vinden in de beelden. Geen chronologie, maar ook thematisch zijn de beelden door elkaar gehusseld. Wat overblijft is een boek waarin willekeurig beelden zijn opgenomen van een begnadigd fotograaf. Voor de liefhebber van Rangel is dit boek verplichte kost, maar voor eenieder die echt wil genieten van zijn werk kan beter verwezen worden naar de vele overzichtswerken over de Afrikaanse fotografie of bijvoorbeeld de catalogus van Noorderlicht Africa Inside uit 2000.
De meest constante serie van Rangel, die lijkt te zijn behouden, is Pão Nosso de Cada Noite (ons nachtelijk brood) een serie over het uitgaansleven in Lourenco Marques (Maputo) waarin de fotograaf de interactie tussen Mozambicaanse prostituees en de vele Portugese matrozen en militairen fotografeerde. Een serie die zo op het eerste gezicht doet denken aan de beelden uit Café Lehmitz van Anders Petersen. Het gelijknamige boek is zoals alles van Ricardo Rangel bijzonder moeilijk te vinden. Wij zijn dus ook op zoek naar dit boek. Aan diegene die weet waar een exemplaar is willen wijgraag vragen dit aan ons door te geven.

THE NEGRO AMERICAN (1965) / TIME OF CHANGE (2002)

Bruce Davidson

Beacon Press
ISBN: 807041831
€3 Internet
782 pagina's waarvan 32 platen van Bruce Davidson

St. Ann's Press
ISBN: 09713681
€40 abebooks.com
172 pagina's

Strikt genomen in The Negro American geen fotoboek. Toch is het erg interessant omdat dit een van de eerste boeken is waarin foto's van Bruce Davidson een prominente rol spelen. The Negro American is een erg uitgebreide studie over de positie van de zwarte Amerikanen. Het beschrijft dit onderwerp als een raciale crisis. De redacteuren van het boek geloofden dat het fotografische essay door Davidson de lezer een beter idee kon geven van de situatie waarin de zwarte Amerikanen zich bevonden. In de introductie op de beelden, geschreven door A.D. Trottenberg, wordt Davidson vergeleken met Walker Evans, die met zijn Let Us Now Praise Famous Men, een krachtig visueel essay maakte over de Amerikaanse boeren tijdens de Grote Depressie. De beelden zouden geen illustratie vormen maar gelijkwaardig zijn aan de tekst. Davidsons beelden van de zwarte Amerikaan wordt in deze inleiding direct gekoppeld aan de fotografie van de FSA, tijdens de Depressie. De beelden behoeven volgens Trottenberg geen bijschrift. Ze volgen een lijn waarin Davidson eerst de armoede toont, vervolgens de onderdrukking door de blanke Amerikanen en ten slotte de burgerrechtenbeweging die in de jaren '60 streefde naar volledige gelijkheid tussen blank en zwart. Het is een prachtig essay en de vergelijking met de documentaire fotografen die voor de FSA werkten lijkt gerechtvaardigd. Het boek zelf is als fotoboek echter niet heel erg boeiend. De foto's zijn gedrukt in een bedenkelijke kwaliteit op goedkoop papier. Dat is een probleem waarop wij vaker gewezen hebben, een probleem dat het grootst is bij boeken die niet als fotoboek bedoeld waren. Toch kunnen dit soort boeken erg belangrijk zijn. Een voorbeeld hiervan is La Mort du Biafra! waarin foto's van Gilles Caron waren opgenomen. En lange tijd gold dit ook voor The Negro American. Weliswaar zijn veel beelden uit dit boek in overzichtswerken van Bruce Davidson opgenomen, maar het duurde tot 2002 voordat een uitgeverij een compleet boek wijdde aan dit werk van Davidson.
Het was de uitgeverij St.Ann's Press die het boek Time of change. Civil Rights Photographs 1961-1965 uitbracht. De uitgeverij is mede verantwoordelijk voor de, inmiddels ook alweer moeilijk verkrijgbare, uitgebreide heruitgaven van East 100th Street en Subway. Een gevaar bij fotografen die niet meer zo actief zijn als dat ze waren, is dat uitgeverijen proberen op eenvoudige wijze geld te verdienen aan publicaties waarin oud werk is opgenomen. Time of Change kan doen vermoeden dat dit hier ook het geval is. Dat is echter niet het geval. Time of Change is een mooi vormgegeven, ingetogen boek waarin de foto's die Davidson maakte over de burgerrechtenbeweging. Het bevat enkele hoofdstukken die elk een los essay vormen. De verschillende hoofdstukken passen wat thema betreft perfect bij elkaar waardoor het boek een sterk geheel vormt. De vijf hoofdstukken, New York City, 1960-1965; Chicago, 1962; The South, 1961-1965; Freedom Ride, 1961 - Mississippi Freedom March - Birmingham Demonstrations - March on Washington, 1963 -  Voter Registration en Mother Brown, 1962 doen niet voor elkaar onder. Toch maken de beelden van de vrijheidsmarsen in de Zuidelijke Staten de meeste indruk. De beelden waarin te zien is hoe demonstranten door zwaarbewapende militairen tegen een stel losgeslagen rednecks beschermd moeten worden wekken op zijn minst gevoelens van woede op. Davidson is in de jaren 1961-1965 intensief betrokken geweest bij de burgerrechtenbeweging. Die betrokkenheid lag waarschijnlijk ook aan de basis van zijn latere meesterwerk East 100th Street, waarbij Davidson op formaat ging fotograferen. Die verandering van werkwijze is eigenlijk wel typerend voor Davidson, zijn betrokkenheid bij zijn onderwerp leek sinds zijn foto's van de burgerrechtenbeweging een constante in zijn werk.

DARK ODYSSEY (1996)

Philip Jones Griffiths

Aperture
ISBN: 9780893816452
€16 De Slegte Amsterdam
180 pagina's

De afgelopen weken overleden twee vooraanstaande Magnum-fotografen Philip Jones Griffiths en Burt Glinn. Beide fotografen leverden hun beste werk in de jaren'60 en '70 van de vorige eeuw. Philip Jones Griffiths werd het bekendst van de twee. Hij maakte in 1971 de klassieker Vietnam Inc., een klassiek fotoboek over de oorlog in Vietnam. Centraal stond daarin de botsing van twee culturen, de ene cultuur een agrarische en de ander een technologisch ver ontwikkelde. Griffiths liet zien wat de verwoestende kracht van de technologie en kapitalisme kon zijn. Na Vietnam Inc. maakte de fotohgraaf nog meerdere boeken en hij keerde regelmatig terug naar Vietnam om de gevolgen van de oorlog te tonen. Indrukwekkend werk, maar geen boek haalde het meer bij zijn vroege klassieker. Dat wil niet zeggen dat zijn andere werk minder goed was. Ook beelden die hij maakte in Afrika, Grenada, het Midden-Oosten en vooral Noord-Ierland behoren tot de klassiekers in de geschiedenis van de fotografie.
Al in 1996 verscheen het retrospectief Dark Odyssey, een prachtig vormgegeven boek met teksten van Griffiths zelf en een voorwoord van zijn vriend en journalist Murray Sayle. Het boek geeft een overzicht van het werk dat Griffiths in veertig jaar maakte, en ook al stamt de jongste foto uit 1995, de laatste echt sterke foto's nam hij in 1988 in Sudan. Zelfs de beelden die hij tijdens de eerste Golfoorlog maakte beklijven niet. Dat neemt niet weg dat Griffiths een enorme staat van dienst heeft en nog lange tijd sterke beelden maakte. Het is zeker niet zo dat hij na Vietnam Inc. geen goed werk meer leverde. Vooral de beelden die hij daarna maakte in Ierland en tijdens de Amerikaanse inval in Grenada in 1983 zijn onvergetelijk.
Philip Jones Griffiths fotografeerde voornamelijk spanningen tussen groepen mensen. Of dit nu uitmondde in oorlog of 'slechts' onderdrukking van de ene groep door de andere groep inhield, de fotograaf legde het vast. Meer dan zijn land- en vakgenoot Don McCullin poogde Griffiths zijn beelden te gebruiken om deze spanningen meer diepgang te geven. Het bekendste voorbeeld daarvan is natuurlijk Vietnam Inc., maar het feit dat hij terugkeerde naar Vietnam en de gevolgen van de oorlog vastlegde, toont aan dat hij kennelijk nooit klaar was met zijn onderwerpen. In tegenstelling tot McCullin is er in de beelden van Griffiths soms zelfs sprake van (wrange) humor. Een goed voorbeeld daarvan is natuurlijk het beeld, genomen in Grenada, waarin te zien is hoe een burger speelt met een bal, terwijl zich achter deze man een enorme tank van het Armerikaanse leger bevind. Een zelfde soort voorbeeld is de foto waarin in Belfast een aantal vrouwen zich meer lijken te bekommeren over een boodschappenwagen dan om de Britse militair die zich achter hun bedekt heeft opgesteld om orde te kunnen houden.
Dark Odyssey geeft een rijk beeld van Philip Jones Griffiths en is een noodzakelijk boek om inzicht te krijgen in het werk van de fotograaf. Men doet hem tekort wanneer alleen zijn Vietnam Inc. gelezen zou worden. Niet altijd zijn retrospectieven interessant, vaak zijn ze zelfs geheel overbodig. Dark Odyssey vormt hierop een prettige uitzondering.

THE ANIMALS (2004/1969)

Garry Winogrand

The Museum of Modern Art
ISBN: 0870706330
€15 de Slegte, Amsterdam
58 pagina's


In 1969 verscheen, The Animals, het eerste boek en misschien wel leukste van Garry Winogrand. De fotograaf, bekend geworden door zijn straatfotografie, verruilde in dit boek het straattheater en richtte zijn camera op gevangen dieren en mensen die deze dieren wer aanschouwden. Winogrand fotografeerde in de Bronx Zoo en het Coney Island Aquarium. The Animals is een klassieker dat, terecht, in 2004 opnieuw werd uitgegeven door de oorsprokelijke uitgever, the Museum of Modern Art. Buiten de foto's is het boek ook erg interessant om de tekst, geschreven door John Szarkowski, de toenmalige curator van de afdeling fotografie in dit museum.
Winogrand fotografeerde voor dit boek de interactie tussen de bezoekers van dierenparken en de dieren die er leefden. Dat levert vaak grappige beelden op, zoals zo vaak wanneer dieren gefotografeerd worden. Szarkowski schrijft in zijn voorwoord dat Winogrand de grappige kant van de dieren toont. Toch, wanneer de beelden goed bekeken worden lijkt Winogrand zich meer  te richten op de bezoekers van de dierenparken. Het zijn niet zozeer de dieren waarbij wij vraagtekens moeten stellen, maar eerder onze soortgenoten, zo lijkt het boek te willen zeggen. Als The Animals tegen nieuwer werk van Winogrand afgezet wordt, lijkt dit inderdaad het geval. Daarmee wekt The Animals eerder een pessimistisch gevoel op dan dat het de lezer vrolijk stemt. The Animals is aan de ene kant een boek dat bij het bekijken een lach opwekt, aan de andere kant kan het tot nadenken stemmen. Hoe het ook bekeken wordt, het is een sterk fotoboek dat alle andere fotoboeken over de dierentuin overbodig maakt.

COCAINE TRUE, COCAINE BLUE (1994)

Eugene Richards

Aperture
ISBN:0893816876
€18 Internet
160 pagina's

Momenteel hangt in het FOAM de fotoserie, The Ninth Floor, van de Amerikaanse fotografe Jessica Dimmock. Junks die op de voet gevolgd worden door fotografen vormen een onderwerp dat indruk maakt. Al in 1965 maakte Bill Eppridge voor Life de reportage 'We are animals in a world no one knows', een van de eerste reportages over heroineverslaafden.
Eugene Richards maakte in 1994 het boek Cocaine True, Cocaine Blue over verslaafden in verschillende Amerikaanse steden. Dat levert wederom een niets verhullende beeld van dit onderwerp. Richards komt dichtbij met zijn camera, soms dichterbij dan de lezer zou willen. Toch kiest Richards nooit voor goedkope sensatie. Betrokkenheid blijft een constante in het werk van Richards. In tegenstelling tot Eppridge en Dimmock volgde Richards niet enkel de verslaafden, maar ook de dealers, familieleden en de politieagenten die de strijd aangaan met het drugsgebruik in de Verenigde Staten. Dat maakt Cocaine Blue, Cocaine True een erg rijk boek, dat buiten prachtige fotografie ook gelezen kan worden als een informatief boek, soms gepaard met statistische gegevens. Zo valt bijvoorbeeld te lezen dat een kwart van de verkeersslachtoffers in de Verenigde Staten in de 48 uur ervoor cocaine gebruikt heeft. De gevolgen van het goedkopere crack zijn nog schokkender, zo valt ook in dit boek te zien. Cocaine True, Cocaine Blue was toen het uitkwam een van de eerste boeken die de gevolgen van crack toonden. Richards toont de wijze waarop deze drug de achterstandswijken van de grote Amerikaanse steden binnensijpelde en de directe effecten hiervan. Richards is niet alleen een fotograaf maar ook een begaafd journalist. De werkwijze van dit boek is haast gelijk aan Exploding into life (1984) en The knife and the gun club (1994). Richards werkt met veel tekst en gebruikt zijn foto's om een verhaal te vertellen. Het enige bezwaar dat te maken valt tegen dit boek is het feit dat de fotograaf zich lijkt de beperken tot de zwarte Amerikanen en de Spaanstaligen levend in achterbuurten. Alsof in de Verenigde Staten geen cocaine door blanken in de duurdere wijken gebruikt wordt.

EAST WIND, WEST WIND (2001)

Bertien van Manen

De Verbeelding
ISBN: 907159362
€15 De Slegte Amsterdam
232 pagina's

Bij het lezen van East Wind, West Wind vraag je je als lezer direct af hoe fotografe Bertien van Manen zich toegang heeft weten te verschaffen tot de privelevens van de Chinese families die ze in dit boek fotografeerde. Van Manen fotografeerde bijna elk aspect van het Chinese familieleven. Met A Hundred Summers, a Hundred Winters (1994)maakte ze al een intiem boek over het leven in de voormalige Sovjet Unie. East Wind, West Wind is een fotoboek dat in een soortgelijke stijl is gemaakt. Het grootste probleem is dat de lezer het gevoel kan bekruipen dat deze met een herhaling te maken heeft. Daar staat echter tegenover dat dit boek wat inhoud en vormgeving zeker aan A Hundred Summers, A Hundred Winters kan tippen. De vormgeving is misschien zelfs wel sterker. East Wind, West Wind geeft een prachtige inkijk in de Chinese samenleving, voor zover je al van één Chinese samenleving kan spreken. Prachtig zijn de tegenstellingen die overal in het boek terugkomen. De verschillen tussen stad en platteland, Oost en West  en jong en oud zijn op subtiele wijze vastgelegd. Om niet te ernstig op te vallen als fotograaf gebruikte Van Manen een volautomatische kleinbeeld camera. Het resultaat daarvan zijn zachte, 'amateuristisch' ogende beelden die echter prachtig bij het thema passen. De stijl van fotograferen is in de loop der jaren anders geworden, maar wat ons betreft is het latere werk van Bertien van Manen zowel inhoudelijk als visueel sterker. Haar nieuwe fotografie past perfect in de fotografische traditie van de het afgelopen decennium. Keer op keer blijken boeken waaraan fotografen een langere tijd gewerkt hebben uit te monden in prachtige documenten. De Nederlandse fotografie begint langzaam maar zeker een belangrijke plek in de traditie van de slow journalism in te nemen. Dit jaar zal in dit genre het nieuwe boek van Ad van Denderen , So Blue So Blue, Edges of the Mediterrenean bij SteidMack verschijnen. Wellicht een mooie aanvulling op een groeiende verzameling boeken waarvan East Wind, West Wind een belangrijke positie inneemt.

IN ENGLAND (2007)

Don McCullin

Jonathan Cape
ISBN: 9780224078702
€35 internetboekhandel
232 pagina's

Na Homecoming (1979), Perspectives (1987) en het landschapsboek Open Skies (1989) is In England(2007) alweer het vierde boek van McCullin dat handelt over Groot-Brittannië. Van de Britse fotograaf verschenen vele andere boeken waaronder talloze overzichtswerken, maar de laatste jaren verscheen er nauwelijks nieuw werk van de fotograaf. McCullin maakte in het verleden voor The Sunday Times Magazine vele, inmiddels klassieke, reportages over verschillende oorlogen. Zijn verhouding met het tijdschrift was wisselend. Op een bepaald moment besloot de redactie dat McCullin zich meer op Europese thema’s moest richten in plaats van op de grote conflicten in de wereld. Met deze reportages haalde McCullin niet altijd hetzelfde niveau als met zijn oorlogsreportages, maar toch, regelmatig verschenen werkelijk prachtige reportages waarvan sommigen in zijn vaderland werden gemaakt. McCullin zal echter altijd herinnerd worden als een van de beste oorlogsfotografen.
Na zijn vertrek bij The Sunday Times Magazine, in de jaren tachtig, werd het stiller rond de fotograaf. Zijn laatste echte wapenfeit was Open Skies, een boek met sombere landschapsfoto’s, die McCullin maakte om los te komen van de geesten uit zijn verleden. Hij maakte series over AIDS in Afrika, maar echte nieuwsreportages verschenen niet meer. In 2006 publiceerde hij In Africa, een boek over verschillende stammen in de Hoorn van Afrika. Daarin toonde hij zijn nieuwe werkwijze. Geen reportages maar prachtige, met middenformaat geschoten, ‘klassieke’ portretten. McCullin had, mede gezien zijn leeftijd, de klassieke documentaire reportage achter zich gelaten en greep terug op een nog oudere vorm van fotografie. Even was er grote opwinding toen The Independent in 2007 een reportage van McCullin over Darfur plaatste. Het was een mooie serie over vluchtelingen, maar heel erg veel deed deze reportage niet.
Nu is In England verschenen waarin, naast oud werk, wederom nieuw werk van de fotograaf is opgenomen. Het boek laat werk zien van de fotograaf dat vijf decennia omspant. Vanaf zijn eerste verkochte foto uit 1958 tot beelden die hij maakte in 2007. In de oude reportages over Groot-Brittannië toonde McCullin nooit een positief beeld. Hij richtte zich op armoede en sociale ongelijkheid. Het leven van migranten, staalarbeiders, daklozen en kanslozen vormden een belangrijk deel van zijn onderwerpen. In England opent met enkele recente donkere landschapsfoto’s, die in hun soort echter een herhaling zijn van Open Skies. Hierop volgen twee beelden uit 1970 en ten slotte de eerste door McCullin verkochte foto, The Guvnors, uit 1958. Direct dringt zich het gevoel op dat dit boek een wat slordig samengesteld werk is waarbij de makers geen duidelijke keuzes hebben kunnen maken tussen oud en nieuw werk. De vijftien openingsfoto’s vormen in ieder geval een rommelig begin van een omvangrijk boek.
De introductie, geschreven door McCullin zelf, maakt het een en ander goed. 'For me, this book is about preserving my memories', aldus de fotograaf. De introductie leest als een autobiografie waarin McCullin zich tevens verantwoord voor de fotokeuze. Het boek begint en eindigt met beelden van Land’s End, om daarmee aan te geven dat dit boek over het eiland Groot-Brittannië handelt. McCullin geeft de lezer met dit boek dus een blik op zijn Engeland. Ondanks een wat rommelig begin, is het eerste beeld na de introductie meteen raak. Dit is de McCullin die graag gezien wordt. Het beeld, dat ook de omslag van het boek siert, toont een oude vrouw die verbitterd kijkt en wordt gadegeslagen door omstanders. Het bijschrift vertelt de lezer dat de foto gemaakt is op Chapel Market, Islington. Belangrijker is dat het beeld stamt uit 1959. Meteen wordt duidelijk dat dit boek een combinatie van oude en nieuwe beelden, waarbij de oude beelden het belangrijkste deel vormen. Gelukkig zijn veel van de oude beelden niet eerder gepubliceerd. Dat maakt dit boek voor de kenners van het werk van McCullin erg interessant. De grote vraag is of dit boek ook interessant is voor lezers die niet bekend zijn met zijn werk. De oude, niet eerder in boekvorm gepubliceerde beelden zijn erg krachtig. De serie beelden die de fotograaf maakte van de zwarte bevolking van Finsbury Park, uit 1961, doet de lezer reikhalzen naar meer. Ook sterk zijn de beelden die McCullin maakte van kansarmen die op de aardappelvelden restanten van de aardappeloogst verzamelen, de Indiërs die in Birmingham leefden en de daklozen die hij fotografeerde in Londense wijk Aldgate. Veel van deze beelden zijn overblijfselen uit series die eerder in The Sunday Times Magazine of in andere boeken verschenen. Zo nu en dan verschijnt er een bekend beeld. Daarmee zou het boek een afgezwakte versie van eerdere boeken kunnen zijn. Dat is echter slechts ten dele waar. Vele van de overblijfselen zijn zo goed dat ze makkelijk op zichzelf kunnen staan. Daarnaast is het een dappere keuze van de samenstellers van het boek om een nieuw thematisch boek samen te stellen uit grotendeels onbekend oud materiaal. De beelden van bijeenkomsten van de extreemrechtse Mosley tonen de xenofobie van het naoorlogse Groot-Brittannië en passen bijvoorbeeld mooi bij de beelden over minderheden.
Een enorm probleem van het boek is de onduidelijke keuzes die de samenstellers van het boek maakten. Na een zwabberend begin, volgde een sterk samengestelde verzameling foto’s, om vervolgens, geheel uit het niets, een aantal portretten van bekende en minder bekende Britten te tonen. Daarna volgt weer een verzameling beelden over arme autochtone én allochtone Britten. Zo zwabbert het boek maar door. De lezer krijgt vervolgens eindelijk de vermaarde serie over de Beatles te zien. Die serie past nauwelijks in het andere werk van McCullin en is daarom terecht niet in andere boeken van de fotograaf opgenomen. In een boek waarin zo veel verschillende soorten beelden over Groot-Brittannië door elkaar zijn opgenomen, passen deze beelden wel, maar duidelijk is dat het boek anders samengesteld had moeten worden. De kwaliteit van de beelden maakt echter veel goed.
Pas in het laatste deel van het boek kan men op pijnlijke wijze constateren dat de vrees die zich aan het begin van het boek opdrong niet ongegrond is gebleken. Het laatste deel wordt namelijk gevormd door het nieuwe werk van de fotograaf. Dat werk wordt incidenteel afgewisseld met oudere beelden, maar de nadruk ligt op het nieuwe werk. De fotograaf lijkt te willen zeggen dat er in Groot-Brittannië weinig is verandert. Nog steeds is er ongelijkheid, nog steeds staat het leven van de armen in schril contrast met dat van de rijken. McCullin richt zijn camera op een nieuwe generatie moslims en Afrikanen, maar ook op een nieuwe generatie rijke Britten. In Groot-Brittannië mag dan weinig verandert zijn, het werk van McCullin is wel verandert en dat is geen positief nieuws. McCullin fotografeert weer op groot formaat. Bij zijn boek In Africa, dat portretten bevatte, werkte dat goed. In zijn foto’s over Groot-Brittannië werkt het echter nauwelijks. De beelden zijn afstandelijk en missen de kracht en diepgang van de oude beelden. Het is bijna schokkend om te constateren dat het nieuwe werk van McCullin niet eens in de buurt komt van oudere beelden die niet geselecteerd werden voor boeken of reportages.
In England lijkt gemaakt te zijn om het nieuwe werk van McCullin te presenteren. Dat daarbij is gekozen voor een thematische en het noodzakelijke gebruik van oud (onbekend) werk is goed. Helaas wordt daarmee tegelijkertijd de ultieme zwakte van dit boek aangetoond. De slordige samenstelling en het pijnlijke contrast tussen de kwaliteit van het oude en nieuwe werk maakt dit boek tot een teleurstelling. Niettemin is In England verplichte kost voor McCullin-adepten. Voor alle anderen die kennis willen nemen van het werk van de fotograaf is het boek Don McCullin met voorwoord van Susan Sontag een betere optie.

WARD 81 (1979)

Mary Ellen Mark

Simon and Schuster
ISBN: 0671245457
€57 internetboekhandel
96 pagina's

Twee jaar voordat Mary Ellen Mark definitief zou doorbreken met haar boek Falkland Road bracht zij dit boek uit. Mark behoort tot de beste sociaal documentaire fotografen van haar generatie. Haar werk is veel gepubliceerd verschillende tijdschriften. Vaak koos de fotografe voor lastige onderwerpen. Ward 81, over de vrouwenvleugel in een krankzinnigeninstituut. Zij kwam hier in 1975 terecht toen ze voor een tijdschrift een artikel over de film One flew over the cuckoo's nest, die hier op locatie werd opgenomen, moest maken. Ze ontmoette hier de vrouwelijke patienten van afdeling 81. In 1976 keerde ze samen met schrijfster Karen Folger Jacobs, terug naar deze plek om de vrouwen te interviewen en te fotograferen. Samen verleven ze 36 dagen in het instituut. Het boek vertelt het aangrijpende verhaal van de patienten, van wie er een nog voor het publiceren van het boek zelfmoord gepleegd had. De achtergrondverhalen en de indringende beelden maken dit boek tot een klassieker. Binnen het documentaire genre verschijnen met grote regelmaat boeken die afschuwelijke dingen laten zien. Vaak heeft dit betrekking op oorlog en nog vaker betreft het gebieden die ver van de lezer van dit soort boeken afstaat. Ward 81 is des te schokkender omdat het een groep mensen toont die voor veel lezers erg dichtbij staan. Dichterbij dan de onderwerpen in de boeken van de veel oorlogsfotografen. De beelden zijn sterk en stemmen tot nadenken, maar Ward 81 laat zien dan beeld, hoe goed ook, versterkt wordt wanneer er tekst bij aanwezig is. De beelden hebben van zichzelf al erg veel diepte, maar pas na het lezen wordt de lezer pas echt geraakt. De samenstellers van Ward 81 hebben een juiste keuze gemaakt de omvangrijke tekst bij elkaar te plaatsten en deze te laten volgen door de foto's van Mark. Dat dwingt de lezer de beelden goed te bekijken, zeker omdat er verder bij de beelden geen onderschriften staan. De sterke introductie waarin afgevraagd wordt waarom mentale patienten niet of nauwelijks in de geschiedenisboeken worden opgenomen is van de hand van Milos Forman en vormt het begin van een huiveringwekend boek, dat het niet moet hebben van spectaculaire en sensationele beelden, maar van een intense diepgang, waardoor Mary Ellen Mark tot de absolute top van de documentaire fotografie is gaan behoren.

UITZICHTLOZE SITUATIES (1980)

Koen Wessing

Bert Bakker
ISBN: 9060195868
€5 internetboekhandel
57 pagina's

Op het omslag valt te lezen: 'Dit is een beknopte verhandeling in woord en beeld over de droevigste, tevens onvermijdelijkste van alle situaties: de uitzichtloze'. Het boekje doet een beetje denken aan de wekenlijkse bijdrage van Hans Aarsman aan de kunstkatern van de Volkskrant. De teksten zijn nu van H.J.A. Hofland en hoewel de schrijfstijl van Hofland anders is dan die van Aarsman is een vergelijking niet geheel onzinnig. Het grote verschil is echter dat de foto's waarover Hofland schrijft altijd van dezelfde fotograaf zijn, namelijk van Koen Wessing en dat Hofland niet zozeer de foto's alswel de situaties die zich binnen het kader daarvan afspelen. Deze zijn op zichzelf niet erg vrolijk te noemen. Dat neemt niet weg dat het een heel erg leuk boekje is dat zich ondanks de treurnis erin makkelijk laat lezen. Het boekje geeft achteraf gezien een mooi tijdsbeeld van de jare tachtig. De kwaliteit van het drukwerk is, zoals vaker bij boeken met foto's van Wessing, abominabel. De foto's zijn ook niet die foto's waar we Wessing altijd door zullen blijven herinneren. Toch,het boekje is gemakkelijk en zeer goedkoop te vinden en doet daarmee erg charmant aan.

THE LINES OF MY HAND (1989)

Robert Frank

Secker & Warburg, London
ISBN: 0394552555
€45 de Slegte Amsterdam
200 pagina's

Oorspronkelijk verscheen dit boek in 1972 bij een Japanse uitgever. The lines of my hand, hier de hernieuwde en uitgebreide uitgave uit 1989, was het eerste fotoboek dat van Frank verscheen sinds The Americans uit 1958. Met dat boek had de fotograaf een ware revolutie binnnen de wereld van de fotografie ontketend, door een somber en persoonlijk, subjectief, document te maken over de Verenigde Staten. Het boek werd aanvankelijk niet goed ontvangen en Frank vond dat het tijd werd om iets anders te gaan doen. Hij legde zich toe op film, iets dat niet vreemd was aangezien in zijn fotografie de sequentie toch al erg belangrijk was. Frank maakte enkele films, de ene bekender dan de andere. Pull my daisy was de eerste, Cocksucker Blues, waarin hij The Rolling Stones op toernee volgde, de beruchtste. Voor The Rolling Stones maakte Frank ook de prachtige LP hoes voor Exile on main street. De fotografie op die hoes was kenmerkend voor Franks werk uit de jaren zeventig. The lines of my hand is een visuele autobiografie. Het toont het eerste werk van Frank, laat enkele beelden uit The Americans zien, besteedt aandacht aan de films, in de vorm van stills en toont tot slot het fotografische werk dat hij oppakte nadat hij weer ´stopte´met films. Dat nieuwe fotografische werk is extreem persoonlijk en autobiografisch. Frank toont zijn geesteszieke zoon, zijn in een vliegtuigongeluk omgekomen dochter en zijn zieke vrouw. Het bevat weinig tekst, maar de tekst die erin staat is van de hand van Frank en mooi. Door het lezen van The lines of my hands komt de lezer iets te weten over Frank, maar niet alles. Het is zelfs de vraag of wat er te lezen valt allemaal waar is. Voor diegenen die uitgebreid willen lezen over Frank is dit boek niet geschikt. Deze lezers kunnen beter de catalogus Moving Out uit 1994 aanschaffen. Als boek echter is The lines of my hands echter veel meer de moeite waard en behoort het zelfs tot de beste boeken van Robert Frank. Voor de liefhebbers van Frank is het misschien ook niet interessant te melden dat in mei 2008 een herdruk en wij vermoeden van The Americans, voor een zeer bescheiden bedrag verschijnt bij Steidl.

LES FEMMES AUX CIGARETTES (1980)

Jacques-Henri Lartigue

Viking Press
ISBN: 0670311553
Dit boekje is te koop of te ruil.

Nu het rookverbod op steeds meer plaatsen van kracht is lijkt dit boekje nog meer gedateerd dan ooit. In 1927 fotografeerde Lartigue een aantal vrouwen van de eerste vrouwen die in het openbaar rookten. Dat was in dat jaar nog niet heel erg gebruikelijk. De portretten zijn gemaakt in een typisch jaren '20 glamour stijl.Wat het boek grappig maakt is de beschrijvingen van de vrouwen achterin het boekje waarbij de samenstellers informatie hebben ingewonnen bij de fotograaf zelf. Onder de geportretteerden bevinden zich bekende (Josephine Baker) en totaal onbekende vrouwen. De vraag is of dit boek echt gezien moet worden als een serieus boek van Lartigue, al schreef hij wel het voorwoord. Aangezien hij het werk als grappig omschrijft is het misschien wel juist een boek van Lartigue. 'If I look at these portraits, then I close my eyes, I am posessed by memories of the frenzy that shook Paris in the decade after World War I. (...) If you are old enough, I hope that you will be able to look at these pictures, blink once or twice, and, like me, be posessed,' aldus Lartigue.

OORLOG AAN DEN OORLOG (?)

Ernst Friedrich

De Roode Bibliotheek
€10 Marktplaats
214 pagina's

Oorspronkelijk verscheen dit werk in 1924 in verschillende talen. Uit welk jaar deze uitgave stamt is niet duidelijk, maar waarschijnlijk is het boek geproduceerd in het interbellum. Wel is dit een aangepaste versie van het origineel. Enkele beelden uit het origineel ontbreken in deze uitgave. Dit boek is het ultieme anti-oorlogsboek. De oorlog is een pest - en zijn bacillen zijn de soldaten valt te lezen op de eerste pagina. Ook citeert Friedrich teksten van de communistische schrijver Henri Barbusse die met Le Feu (1916) een van de eerste anti-oorlogsboeken schreef. Oorlog aan den oorlog is een interessant en historisch boek. De oorlog wordt aangeklaagd en het boek staat vol gedreven teksten en gruwelijke foto's. Beelden van lijken moeten de lezer doen beseffen hoe ellendig een oorlog voor soldaten is. Maar dit boek diende natuurlijk uiteindelijk ook een politiek doen. Socialisten en pacifisten hebben dit boek omarmt. Het meest indrukwekkend zijn niet de beelden van de doden, maar juist de portretten van verminkte soldaten. Gemaakt door artsen, met een wetenschappelijk doel. Dat de foto's juist een politiek doel dienen is een bijkomstigheid. Nog steeds spreek het boek tot de verbeelding en nog steeds wordt het boek (nieuwe uitgaven) veel verkocht. Juist de getekende veteranen spreken de lezer aan. Deze portretten laten zien wat een oorlog met mensen doet en dat deze zeker niet ophoudt met een wapenstilstand. Dat de nationaal-socialisten niet blij waren met een boek als deze moge duidelijk zijn. Oorlog aan den Oorlog is nog steeds actueel. Vrijwel in iedere oorlog na de Eerste Wereldoorlog hebben fotografen verminkte veteranen gefotografeerd. Misschien is het een idee om beelden uit al die conflicten eens te bundelen.

THE BALLAD OF SEXUAL DEPENDENCY (1989)

Nan Goldin

Secker & Warburg
ISBN: 0893813397
€15 De Slegte Den Haag
144 pagina's

Op de achterflap van deze editie valt een deel van de recensie door Andy Grundberg van The New York Times te lezen. ´What Robert Frank´s The Americans was to the 1950s, Nan Goldin´s The Ballad of Sexual Dependency is to the 1980s´. Dat is een kritiek waarvan iedere fotograaf zou moeten dromen. Meteen komt de vraag bij ons op welke boeken dan de belangrijkste boeken zijn voor de jaren zestig, zeventig en negentig. Dat dit boek een belangrijk fotoboek is valt in ieder geval niet te ontkennen. Volgens Martin Parr hebben we te maken met een soort van vrouwelijke equivalent van Larry Clarck, maar daarmee wordt nog geen verklaring gegeven dat dit een van de belanrijkste, zo niet het belangrijkste boek, van de jaren tachtig is. Oorspronkelijk was The Ballad of Sexual Dependency een multimediaproject waarbij Goldin mensen uitnodigde om naar een enorme diavoorstelling te kijken. Van de oorspronkelijke serie is nog maar een klein deel opgenomen in de boekvorm. De beelden zijn op overzichtelijke wijze gebundeld in kleine hoofdstukken. We zien mannen, vrouwen, kinderen, seks en dood bij elkaar geplaatst. De beelden geven een intieme blik op het leven dat Goldin lange tijd leefde. Dat deze beelden niet altijd even prettig zijn om naar te kijken is bekend. Sommige beelden, zoals het zelfportret van de fotografe, gemaakt vlak nadat ze door haar vriend in elkaar geslagen is, behoort nu zeker tot de iconen binnen de fotografie. In een persoonlijke introductie op het boek vertelt Goldin haar verhaal. Snel wordt duidelijk dat Goldins jeugd niet prettig was. Ze schrijft over haar zus, aan wie het boek is opgedragen, die uit zelfmoord pleegde tot zij zelf elf jaar oud was. Haar zus moest in deze tijd haar sexuele gevoelens onderdrukken. Verder schrijft ze over een aanranding die ze op dezelfde leeftijd meemaakte. Deze twee gebeurtenissen bleken bepalend voor het sexueleleven dat zij later doormaakte en waarvan zij de lezer getuige laat zijn. De beelden in het boek lezen als een dagboek. Goldin stelt dat ze de beelden op obsessieve wijze maakte en kwam erachter dat zij dit eigenlijk deed om ervoor te zorgen dat zij niet ´vergeten´ kon worden zoals dat wel gebeurd was met haar zus. The Ballad of Sexual Dependency maakt indruk. In eerste instantie zullen veel lezers afhaken omdat de beelden kwalitatief niet zo sterk zouden zijn, dat wil zeggen, niet volgens een bepaalde fotografische traditie. Maar de beelden zijn wel erg sterk. Ze zijn intens en inhoudelijk enorm krachtig. Goldin kon haar omgeving vastleggen zonder dat de afgebeelde personen zich op welke manier inhielden. Tevens was Goldin een van de eerste fotografen die zo´n persoonlijk dagboek, bestaande uit beelden, aan de buitenwereld liet zien. Dat is wat het boek zo bijzonder maakt. Terugkerend naar Martin Parr, moeten wij ook constateren dat dit boek aan de wieg stond voor een heleboel soortgelijke ´dagboeken´, een stroming die in de jaren negentig het grootste gedeelte van het aanbod van fotoboeken leek in te nemen. Helaas is er maar een boek het eest origineel. Net zoals met de talloze imitaties van Rineke Dijkstra bleven de meeste navolgers van Goldin een slap aftreksel van het boek. Slappe fotoseries van oninteressante mensen die hun oninteressante leven aan de lezer op wilden dringen en zich met hun beperkte technische mogelijkheden verscholen achter de vorm waarmee Goldin doorbrak. Helaas bleef de inhoud vaak achterwege.

AMERICANS WE (Gesigneerd 1994)

Eugene Richards

Aperture
ISBN: 9053305025
€55 ebay
128 pagina's

Eugene Richards is een fotograaf die bekendheid heeft verworven met zijn boeken en reportages. Aanvankelijk produceerde hij ze zelf. Het waren zeer persoonlijke documenten. Americans We uit 1994 is uitgebracht door de grote uitgeverij Aperture. Net als altijd heeft ook dit boek een enorme kwaliteit. De titel refereert natuurlijk aan Robert Franks The Americans. Men kan zich afvragen waarom. Allereerst wellicht omdat Richards en Frank elkaar kennen. Het boek wordt door de fotograaf opgedragen aan Frank. Maar ook in het thema zijn overlappingen te vinden. Net als Robert Frank geeft Richards hier geen rooskleurig beeld van de Verenigde Staten. Ditmaal zien we een weerspiegeling van de tochten die Richards door de V.S. maakte. Dat levert uiteenlopende onderwerpen op, maar sommige thema's, zoals de Amerikaanse vlag, roept direct herinneringen op aan het werk van Robert Frank. Sommige foto's zijn grappig, andere weer enorm droevig. Americans We laat ook beelden zien die we van Richards uit vorige boeken of essays kennen. In tegenstelling tot het latere The Fat Baby is Americans We losser van opzet en kent bovendien minder tekst. Maar zoals altijd is de tekst erg belangrijk in het boek. Voor diegenen die kennis willen maken met het werk van Eugene Richards is dit boek een aanrader. Het laat zien hoe goed de fotograaf is bij het fotograferen van verschillende onderwerpen. Belangrijker is het hoe hij altijd maar weer in staat is zijn stijl in die beelden te laten doorschemeren. Met The Fat Baby behoort Americans We tot de boeken van Richards die we voor het gemak maar essay bundels zullen noemen. Zoals gezegd leunt Americans We meer op de stilistische kwaliteit dan The Fat Baby, al is daarmee niet gezegd dat de boeken daarmee in kwaliteit verschillen. Dat de boeken niet een thema hebben is geen negatief punt. Daar waar bij veel andere fotografen dit soort 'bundelingen' van essays en foto's tot een weinig zeggend overzichtswerk leidt, daar ligt juist de kracht van het werk van Richards. De beelden van totaal uiteenlopende onderwerpen lijken in Americans We naadloos op elkaar aan te sluiten en dat zegt veel over de kwaliteit van de fotograaf.

SCHEMERTIJD (2006)

Jodi Bieber

Mets & Schilt
ISBN: 9053305025
€25 Amsterdam
128 pagina's

Schemertijd, in het Engels verschenen als Between dogs and wolves, is een mooie uitgave van Jodi Bieber. Het boek bevat beelden die Bieber gedurende tien jaar maakte in Zuid-Afrika. In de achterstandswijken van Johnannesburg fotografeerde zij het leven van voornamelijk jonge mensen. Hierin spelen gangs een grote rol. Zo nu en dan zijn de beelden grappig, maar meestal zijn ze erg rauw en soms zelfs extreem gruwelijk. Hoewel er niet het directe geweld, dat men in Zuid-Afrika verwacht, getoond wordt, geeft de fotografe wel degelijk een beeld van Zuid-Afrika dat schokt. Het absolute dieptepunt is de foto van een pasgeboren dode baby in een emmer. Deze foto toont de uitzichtloze situatie waarin vele Zuid-Afrikanen, blank en zwart, nog steeds leven. Wat de lezer zich direct afvraagt is hoe Bieber, als blanke vrouw, zo diep in het dagelijkse leven van de door haar geportreteerde personen binnendringen. Het levert een indrukwekkend klassiek beeld op. Op twee spreads na is alles in zwart-wit filmgeschoten op. Bieber levert een persoonlijk boek af. Dat blijkt uit de laatste spread die gevuld is met kleurenfoto's uit de kindertijd van de fotografe. Op die beelden zien we een ogenschijnlijk doorsnee 'blanke' familie in Zuid-Afrika, wat beaamt wordt in de tekst die Bieber over haar leven schreef.

LA MORT DU BIAFRA! (1968)

Gilles Caron

Solar publications
ISBN: ?
€10 internet
144 pagina's

Gilles Caron is een fotograaf die tot de verbeelding blijft spreken. Zoals we al eerder schreven was het een getalenteerde fotograaf die uiteindelijk maar korte tijd actief was.  Bij leven zijn er nauwelijks  hem uitgekomen. Reporter Sans Frontieres besteedde een nummer van hun serie over fotografen aan Caron die in Cambodja verdween. Het belangrijkste boek dat sinds zijn dood verscheen is Gilles Caron-Reporter dat door Raymond Depardon werd uitgegeven. Depardon was een vriend van Caron en samen zetten zij het agentschap Gamma op. Het was dan ook voor Gamma dat Caron een serie maakte over de onafhankelijkheidsoorlog in Biafra. Samen met journalist De Bonneville trok hij naar de provincie van Nigeria om er verslag te doen van een oorlog die zou uitlopen op een enorm drama. Ze presenteerden hun verhaal in Paris Match waarin zowel beelden van Caron en Bonneville verschenen. Ze maakten ook samen het boek La Mort du Biafra!, waarin zij het volgende claimden: 'Le premier livre au monde sur la guerre genocide du Biafra'. Ze waren er dus vroeg bij, zeker omdat het een boek betrof. Het boek is bedoeld als aanklacht, getuige het uitroepteken in de titel. Op de kaft van het boek lezen we: 'Lorsque vous ouvrirez ce livre, un million de Biafras seront morts. Responsable: la lachete de l'opinion modiale'. Met andere woorden, wanneer dit boek opengeslagen wordt zijn een miljoen Biafranen gedood door de schuld van de lafhartige houding van de rest van de wereld. Zo'n stellingname vinden we niet heel vaak meer in fotoboeken, maar wat is er veranderd? Gilles Peress kon 24 jaar na Biafra aan de slag met een nieuw fotoboek The Silence. Biafra is belangrijk in de geschiedenis van de fotografie. Natuurlijk waren foto's bekend van ellende en oorlog, maar Biafra was toch het begin van periode waarin fotojournalisten en televisiejournalisten zich massaal stortten op een humanitaire ramp. Eigenlijk tegelijkertijd met het hoogtepunt van de journalistiek die de Vietnamoorlog bekendmaakte bij het grote publiek. Niet verwonderlijk dat de grootste (oorlogs)fotografen zich met deze onderwerpen bezighielden. Raymond Depardon was ook in Biafra, maar belangrijker Don McCullin, die een vriendschap ontwikkelde met de Franse fotograaf Caron. In Biafra trokken ze samen op, al zouden ze elkaar ook weer in Vietnam ontmoeten. Opvallend is dat beide fotografen ook wat stijl betreft op elkaar lijken. La Mort du Biafra! staat vol met beelden van hongerende kinderen, gewonde soldaten en ga zo maar door. Beelden die heden ten dage vaak als overbodig beschouwd worden. We hebben het allemaal al gezien, lijkt de wereld te zeggen. Het boek is inderdaad een historisch document omdat het bezien moet worden vanuit de jaren '60. Een boek zoals La Mort du Biafra! is nu haast ondenkbaar. Slordig, snel in elkaar geflanst en slecht gedrukt. Maar het was dan ook niet bedoeld als een duur fotoboek voor in de boekenkast. De Bonneville en Caron wilden iets duidelijk maken en deden dat op een manier recht uit het hart. We noemden Gilles Peress als voorbeeld omdat ook The Silence, hoewel dat wel een duur boek is, een effect bereikt. Mensen willen het niet zien, maar de fotograaf vindt dat het gezien moet worden. De foto's zijn niet 'mooi' maar The Silence is net als La Mort du Biafra! (dat naar onze mening onterecht door Parr over het hoofd is gezien, hij noemt The Silence wel) een belangrijk en oorpronkelijk fotoboek.

AFRICA (2007)

Sebastião Salgado

Taschen
ISBN: 9783822856215
336 pagina's
€39 Selexys Amsterdam

Stilistisch is Sebastião Salgado een van de meest gewaardeerde geëngageerde fotografen. Zijn boeken Workers (1993) en Migrations (2000) waren een enorm commercieel succes. De boeken vroegen aandacht voor grote thema’s als industrialisatie en volksverhuizingen als gevolg van honger en armoede. Veel van de beelden hebben sterke raakvlakken met de christelijke iconografie en spraken bij velen tot de verbeelding. De waardering voor het werk van Salgado was echter niet unaniem. Critici stelden vragen bij de impliciete politieke lading van de beelden van deze marxistische fotograaf. Hoewel hij sociale ongelijkheid aan de kaart wilde stellen werd politieke hervorming nooit het dominante thema van de beelden zelf. Ook de vorm van zijn beelden werd bekritiseerd. Het lijden, de dood en pijn zouden te mooi in beeld worden gebracht. Tegenstanders deden het werk af als ‘sentimenteel voyeurisme’. Dit soort kritiek viel meerdere documentaire fotografen ten deel. In haar boek Regarding the pain of others (2003) beschrijft Susan Sontag het ontstaan van een campagne tegen de onechte indruk die schoonheid in beelden zou maken. Sebastião Salgado werd het belangrijkste doelwit van deze campagne. Terecht wijst Sontag deze kritiek af. Wanneer ellende technisch goed in beeld gebracht wordt hoeft dit niets af te doen aan de inhoud van het beeld en de intentie van de fotograaf.  Een groter probleem is volgens Sontag dat de door Salgado geportretteerde groep mensen naamloos wordt. De nadruk ligt op de machtelozen, die enkel tot hun machteloosheid worden gereduceerd. De kritiek van Sontag richt zich hierbij voornamelijk op het werk uit Migrations. Volgens haar worden in dit boek talloze verschillende oorzaken en soorten van ellende onder dezelfde noemer samengebracht. ‘Als het lijden tot mondiale schaal wordt uitvergroot, kan dat het gevoel teweegbrengen dat we meer ‘betrokken’ moeten zijn. Het kan ons het gevoel geven dat het lijden en de ellende zo omvangrijk, zo onherroepelijk, zo episch zijn dat de plaatselijke politiek er weinig aan kan veranderen. Bij een op zo grote schaal gebracht onderwerp moet het medelijden wel stranden – en abstract worden.’ Sontag blijft wat kritiek betreft inhoudelijk en beperkt tot het boek Migrations. Aan het engagement van Salgado zelf twijfelt ze niet. Fotograaf/kunstenaar Luc Delahaye ging veel verder in zijn oordeel. In een interview met de krant The Gardian in 2004 zei hij: ‘He is the devil for me, because he is a cliché-maker. He is producing what everyone has in mind.’ De woorden van Delahaye zijn ongenuanceerd maar passen in de kritiek die op Salgado geleverd wordt. Met het bij uitgeverij Taschen verschenen Africa zal die kritiek niet afnemen en zelfs bijna terecht lijken.
            Africa bestaat zowel uit oud als nieuw werk. Het bevat beelden die Salgado in de afgelopen dertig jaar op het continent schoot. Het merendeel van de beelden waren eerder te zien in Sahel, L’homme en detresse (1984), Workers en Migrations. Momenteel is de fotograaf bezig met een nieuw project met de titel Genesis. Anders dan in zijn oudere werk richt hij zich hier voornamelijk op flora en fauna en niet op mensen. In Africa zijn enkele beelden uit Genesis terug te vinden. Het oudste werk bestaat uit beelden die hij als fotojournalist maakte in de jaren zeventig. Dit het eerste boek van Salgado dat verschijnt bij Taschen. Kenmerkend voor deze uitgeverij is het bereiken van een groot publiek aangezien er voor een relatief lage prijs goed verzorgde boeken uitgegeven worden. Een ander kenmerk van Taschen is dat het vaak overzichtsboeken van een fotograaf produceert. Dat is meteen de directe oorzaak van de grootste zwakte van dit boek. Het boek is geen thematisch ‘project’ zoals Workers en Migrations, maar het is een dik overzichtswerk van in Afrika geschoten beelden. Toch is het boek wel serieus aangepakt en verraderlijk genoeg wordt met  Africa wel de indruk gewekt dat het hier een project betreft. Daartoe hebben de makers in ieder geval wel een poging gedaan. De samenstelling en het concept van het boek ligt zoals altijd bij Lelia Wanick Salgado. Dat leidde tot een fraai vormgegeven boek. Het feit dat alle tekst, kenmerkend voor Taschen, in drie talen is gedrukt stoort nauwelijks. De gerenommeerde Mozambicaanse schrijver Mia Couto is verantwoordelijk voor de teksten waarin de werkwijze van Salgado mooi wordt verwoord. Dat Salgado een begenadigd fotograaf is en dat hij vanuit een humanitair standpunt werkt blijkt zowel uit de beelden en de teksten in dit boek.
           Aan de wijze waarop de genocide in Rwanda in het boek is verbeeld valt veel af te lezen over de werkwijze van de fotograaf. Zoals zijn collega’s brengt Salgado niet moorden zelf maar juist de gevolgen daarvan in beeld. De genocide wordt vastgelegd in beelden waarbij de nadruk ligt op massa’s mensen op de vlucht en het verblijf in kampen zoals Goma. Beelden van afgeslachte of verminkte Tutsi’s zijn nauwelijks te zien. In totaal worden twee van dit soort beelden getoond, een van skeletten in een kerk en een ander waarop half vergane lijken langs een weg liggen. Hoewel deze beelden, zoals zovele overigens, helemaal niet zo stilistisch in beeld gebracht zijn, is er wel heel duidelijk een verschil qua stijl en inhoud met bijvoorbeeld Gilles Peress dezelfde genocide vastlegde. In het boek The Silence (1995) werkt Peress op een compromisloze wijze. Peress toont een enorme hoeveelheid aan beelden waarop op extreme wijze lichamen van doden te zien zijn. Het is een sterk boek waarin weerzinwekkende taferelen zijn opgenomen, maar deze zijn wel in een context geplaatst. Ook Peress fotografeerde vluchtelingen in Goma maar hij laat de lezer wel duidelijk zien dat de afgebeelde personen Hutu’s en als zodanig misschien wel schuldigen zijn. Peress maakte geen ‘mooie’ beelden maar door de vorm, concept en visie van het boek wordt de lezer wél een bepaalde richting ingeduwd. In Africa van Salgado ontbreekt zo’n dwingende visie. Hoewel niet zo extreem dwingend als The Silence hadden Sahel, Workers en Migrations dat wel. Van een fotograaf die vanuit een marxistisch oogpunt fotografeert valt te verwachten dat er in de boeken een politieke richting terug te vinden is die dwingend is. Hoewel de politieke boodschap impliciet was volgde Sahel, L’homme en detresse een bepaalde lijn. Het bevatte weliswaar stilistisch goed uitgewerkte beelden maar het boek als geheel vertelde het verhaal over de honger die in de jaren ’80 heerste en waar iets tegen gedaan moest worden. Het boek werd in opdracht voor Artsen zonder Grenzen gemaakt. Later zou veel meer werk van Salgado in opdracht voor non-profit organisaties gedaan worden.
           Africa mist de intentie iets aan de kaak te stellen. In tegenstelling tot zijn andere boeken is het zelfs stuurloos. Couto schrijft dat nergens het Afro-pessimisme zo groot is als in de regio van de Grote Meren, waaronder Rwanda valt. Met dit boek lijkt Salgado zich tegen dit pessimisme te willen verzetten door tegenover alle ellende ook nog schoonheid en hoop te plaatsen. Dat is een nobel streven  maar wat Salgado te verwijten valt, en dat is kenmerkend voor de Westerse houding ten aanzien van Afrika, is dat hij de modernisering die plaatsvindt op het continent volledig negeert en hoop koppelt aan het Afrikaanse verleden, zoals dat bestaat in de Westerse gedachte. In Africa bevat nauwelijks beelden die gemaakt zijn in stedelijke gebieden. De postkoloniale ontwikkeling van Afrika kan echter niet worden weergegeven zonder de stedelijke gebieden te laten zien. De Franse fotograaf Raymond Depardon laat met zijn vergelijkbare overzichtswerk Afriques (2005) zien dat er wel een degelijk boek over Afrika kan bestaan, maar hij laat hierin dan ook de steden een plaats innemen. In het boek van Salgado wordt de plaats voor beelden van steden en modernisering ingenomen door natuurfoto’s.
           Het boek opent met enkele beelden uit de onafhankelijkheidsoorlogen van Mozambique en Angola. Vervolgens worden de burgeroorlogen die op de onafhankelijkheid volgden overgeslagen en pakt de fotograaf de draad weer op met hoopvolle beelden van vluchtelingen die na de oorlog weer naar huis terugkeren. De lezer krijgt daarmee een incompleet en verwarrend beeld. De oorzaak daarvan ligt natuurlijk in het feit dat de beelden afkomstig zijn uit Salgado’s oudere boeken. Zo komen ook in ieder hoofstuk enkele portretten van kinderen vanuit het niets tevoorschijn. Omdat ze totaal anders van toon en inhoud zijn dan de andere foto’s vormen ze zelfs een hinderlijke onderbreking. Verder bevat elk hoofdstuk de natuurfoto’s die in Genesis zullen gaan verschijnen. Daarmee zet de fotograaf, onbedoeld, een ideaalbeeld neer. Africa houdt een idee in stand van een Afrika dat niet meer bestaat. Verder leunt het boek op een heel ouderwetse en gevaarlijke gedachte, namelijk die van de edele wilde van de Verlichtte denker Rousseau. Spijtig is dat in het boek alleen Afrikanen opgevoerd worden als slachtoffer, of als mensen die op een preïndustriële wijze het land bewerken of zelfs volgens een oeroude, prekoloniale, wijze leven. Door de samenstelling van dit boek lijkt Salgado dat leven te verheerlijken. Het allerlaatste beeld van het boek is daarmee onbedoeld het meest schrijnend. Hierop is te zien dat een massa traditionele veehouders over een stoffig stuk land richting camera loopt om zich te laten vaccineren tegen polio. De foto lijkt op een eerste contact tussen de nobele wilden en de moderne beschaving. Als het boek bekeken wordt lijkt door de keuze van de beelden dat Salgado dit contact afwijst. Dat dit niet zo is blijkt uit een ouder boek, The end of polio (2003) dat hij maakte over de succes van deze vaccinaties in Afrika.
           Africa is een verzameling van sterke beelden die door een ongelukkige en krampachtige samenstelling uit hun oorspronkelijke context zijn gehaald. Daarmee is het een richtingloos boek geworden. De samenstellers hebben door de teksten van Couto en de driedeling van het boek getracht een logische eenheid te creëren, maar uiteindelijk leert de lezer weinig over Afrika. Schadelijker is echter dat dit boek afbreuk aan het werk van Salgado dat op zichzelf helemaal niet stuurloos is. Salgado valt best te verdedigen maar wanneer Africa zonder enige voorkennis gelezen wordt kan de loodzware kritiek van criticasters als Delahaye nauwelijks worden weerlegt.

THE CHILDREN OF ABRAHAM (2006)

Abbas

Editions Intervalles
ISBN: 2916355014
€35
240 pagina's

Children of Abraham, het was de expositie die Noorderlicht redde. Dit boek is uitgegeven bij de expositie die de Iraanse fotograaf maakte over de drie monotheistische religies. Abbas werkte een lange tijd aan de serie waarvoor hij beelden over de hele wereld maakt. Dat levert een indrukwekkende serie beelden op, waarbij zich af en toe wel een gevoel opdringt dat we eerder met een overzichtswerk van de fotograaf te maken. Recent werk is in het boek en tentoonstelling aangevuld met oud werk dat soms wel bijna dertig jaar geleden is gemaakt. Niet alle beelden zijn even sterk. Zeker de beelden waarbij Abbas mensen als individu portretteert zijn niet bijzonder, de grootste uitzondering daarop is wellicht het veelgebruikte beeld van het Malinese jongetje met de dode kip. Juist wanneer Abbas groepen mensen fotografeert dan toont hij zijn kracht. Helaas moeten we bij Abbas, net zoals bij veel van zijn collega's van dezelfde generatie, constateren dat zijn oudere werk krachtiger is dan het recente werk. Dat neemt niet weg dat Children of Abraham een mooie verzameling beelden is. Niet altijd evenwichtig genoeg om een klassieker te worden. Nu is dat ook niet de bedoeling aangezien het hier een catalogus betreft. Hoewel er geen enkel risico genomen is in het ontwerp en het daarmee zelfs een beetje saai boekje maakt is deze catalogus wel degelijk de moeite waard. Al is het maar om een mooi overzicht van het werk van Abbas te krijgen.

MOZAMBIQUE. IL FUTURO E POSSIBILE (2003)

Francesco Zizola en Massimo Mastrolli

Leonardo International
ISBN: 8888828095
€10 Abebooks.com
96 pagina's

In 1996 Francesco Zizola won de World Press Photo en dit jaar sloot hij zich nog aan bij het fotoagentschap Noor. Toch moeten we bekennen niet zo heel erg bekend tezijn met zijn werk. Wel weten we dat hij een fotograaf is die in de traditie van Magnum, VII en dus nu ook Noor werkt, maar we kunnen niet zeggen dat hij heel erg opvalt tussen al zijn collega's. Dat komt duidelijk naar voren in dit boek dat vol staat met klassieke zwart-wit foto's over de AIDS-problematiek in Mozambique. Het zijn esthetische foto's maar zo langzamerhand moeten ook wij concluderen dat wij dit allemaal al eens gezien hebben. Het boek lijkt zich niet echt te richten op een thema binnen het thema Aids en daar zijn we juist zo aan toe. Zizola's werk is niet verassend genoeg. Zijn collega Mastrolli werkt iets anders. Zijn beelden zijn veelzijdiger en ruwer. Wel moet Mastrolli zijn linkerbeen minimaal 10 cm korter zijn dan zijn rechterbeen. Werkelijk alle beelden zijn schuin genomen. Dat kan soms een goed effect hebben. In het geval van Mastrolli gaat het echter op den duur zelfs storen. Het boekje zal met de beste bedoelingen gemaakt zijn maar als fotoboek is het weinig interessant behalve voor fans van Noor, mensen die geinteresseerd zijn in de problemen rondom Aids of Afrika. Zo niet dan doet u er beter aan om Posithiv+ van zijn Noor-collega Pep Bonet te kopen.

PEACE IN THE HOLY LAND (1997)

Ad van Denderen

De Geus
ISBN: 9789052264219
€10 De Slegte Nijmegen
156 pagina's

Tien jaar geleden hingen de foto's uit dit boek in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Van dezelfde beelden verscheen ook het grote boek Peace in the Holy Land. Acht maal verbleef de fotograaf in Israel, de Westelijke Jordaanoever en de Gaza-strook. Steeds bleef hij hier een maand. Die reizen hebben geresulteerd in een behoorlijk uitgebreid en volledig boek over de problemen van de inwoners van Israel. Wat bij het lezen van het boek direct opvalt is dat er relatief weinig geweld in de beelden te zien is. Wanneer we de beelden vergelijken met het werk van Van Denderens collega's bij VII en Noor, lijkt het Israel in dit boek rustig. Hierin schuilt de kracht van dit boek. Het Palestijns-Israelische conflict wordt op subtielere wijze verbeeld. Verder kent het werk van Van Denderen veel meer diepgang dan dat van bijvoorbeeld James Nachtwey. Dichter komt het werk bij dat van Magnumfotograaf Larry Towell, die twee jaar later het boek Then Palestine maakte. Van Denderen nam duidelijk de tijd neemt om dit grote thema vast te leggen. De fotograaf zit er dicht bovenop. NIet zozeer het geweld, maar op het leven dat Israeliers en Palestijnen leiden. Het boek geeft ook inzichten in de problemen die Palestijnen onderling hadden. Toch ook de problemen van de Israeliers komen naar voren zoals de tweestrijd over de Joodse nederzettingen die een grote groep Israeliers verdeeld.
Peace in the Holy Land bestaat uit een prachtige verzameling foto's die met oog voor detail zijn gemaakt. We worden niet alleen geconfronteerd met ellende, maar zien ook beelden die het gewone leven tonen. Toch blijft constant het gevoel aanwezig dat er iets funamenteel mis is aan het land. Zelfs als je niets van het conflict af zou weten dan brengen de beelden in het boek dat haarscherp over. Zo nu en dan zijn in de foto's muurposters te zien van zelfmoordenaars. Van Denderen zou daar later een nummer van Useful Photography aan wijden. Het boek bevat tot slot ook nog aanvullende en belangrijke tekstuele bijdragen van Ed van Tijn, Amos Oz en Ehud Ya'ari.
Wat vormgeving betreft doet Peace in the Holy Land denken aan Welkom in Suid-Afrika. Een vierkant formaat gevuld met zwart-wit beelden voorzien van een bijschrift. Wat een beetje jammer aan beide boeken is heeft te maken met de druk. Die is ietsjes grauw. Zijn latere boek, Go No Go, is wat dat betreft een stuk sterker. De beelden zijn daar wat harder afgedrukt en de vormgeving van Go No Go is ook beter. Desalniettemin zijn de foto's erg krachtig en is het een waardevol boek, dat wederom doet uitkijken naar een nieuw boek van Van Denderen over de kusten van de Middelandse Zee.

PHOTOGRAPHS (1978)

Bruce Davidson

Simon & Schuster
ISBN: 0671400681
€22 ebay
165 pagina's

'Bruce Davidson is my friend, and his pictures are also my friends', aldus Henri Cartier-Bresson. Dat compliment heeft Davidson waarschijnlijk verdiend omdat hij foto's maakte in dezelfde stijl als Cartier-Bresson. Photographs is uitgegeven  voordat Davidson in kleur ging werken. Of Cartier-Bresson de donkere, maar gekleurde stijl, zoals die in het meesterlijke Subway uit 1986 stond, even mooi vond is ons niet bekend. Vaststaat dat het 'vroege' werk van Davidson prima in de klassieke traditie van de tweede generatie magnumfotografen paste. Het boek beslaat het werk dat Davidson in twintig jaar gemaakt had. Natuurlijk nog geen Subway, over de metro in New York, en ook geen Central Park, maar wel enkel andere bekende series waaronder The Dwarf, Brooklyn Gang, Black Americans en natuurlijk East 100th Street. Wat opvalt is de ontwikkeling van Davidson. Het wordt allemaal zoveel mooier. Een van zijn oudste series The Dwarf is al erg mooi, maar oogt nog 'ouderwets'. Het lijkt alsof de beelden die hij in de jaren vijftig maakte aanwijsbaar jaren vijftig zijn. Brooklyn Gang uit 1959 is zijn overstap naar het soort fotografie we gewend zijn uit de jaren zestig. Dat leidt tot steeds mooiere beelden met als climax East 100th Street, volledig met middenformaatcamera gemaakt. Dat Photographs als overzichtswerk afsluit met de serie die Davidson in de 'achterstandswijk' in New York maakte klopt precies. Hij heeft niet stilgezeten sinds die tijd, maar zijn belangrijkste werk sindsdien is Subway. In een overzichtsboekje in de serie Photo Poche zijn beelden uit Subway opgenomen, maar van kleur omgezet naar zwart-wit. Helaas werkt dat niet goed. Misschien dat er een nieuw overzichtswerk, of beter gezegd een Photographs II, van het werk van de afgelopen dertig komen. Helaas moeten we daarbij concluderen dat dit deel niet zoveel sterk werk zou bevatten als het hier besproken boek. De twee bekendste boeken van Davidson sinds East 100th Street zijn Subway en het ietwat, voor sommigen misschien wel zeer, tegenvallende Central Park. Dat is misschien te mager om een nieuw overzichtswerk aan te besteden. Want het reclamewerk en de vaak wat mindere reportages voor magazines als National Geographic halen niet het niveau van zijn oudere werk. De belangrijkste conclusie die we daarom kunnen trekken is dat Photographs het ultieme bestaande overzichtswerk van Bruce Davidson is. Subway moet dan maar los aangeschaft worden, en voor de volledigheid toch ook maar East 100th  Street, want de beelden uit die serie zijn wel uitzonderlijk mooi.

NICARAGUA '78 (1978)

Koen Wessing

Van Gennep
ISBN: 9060124014
€0,75 Kringloopwinkel Juttersdok, Amsterdam (het loont om af en toe eens te gaan kijken!!!)
50 pagina's

Na het inmiddels legendarische Chili, september 1973 maakte Wessing in 1974 Djarama PAIGC, over de bevrijdingsstrijd van Guinee-Bissau. Dat boekje is, in tegenstelling tot Chili, september 1973 een beetje in de vergetelheid geraakt en zodoende ook moelijk te vinden. Het makkelijkst te vinden boek blijft Van Chili tot Guatamala uit 1983 en uiteraard de vrij prijzige uit 1993 stammende monografie Koen Wessing dat uitgegeven werd door de Focus Media Groep. Het probeem met Wessing is dat de boeken of moeilijk te vinden zijn en ook nog eens verouderd. Je zou bijna zeggen dat het tijd is voor een nieuw themaboek of overzichtswerk. Wessing is namelijk een van de beste, zo niet de beste documentair fotograaf van Nederland. Tot die tijd moeten we het doen met ouder werk van de fotograaf zoals Nicaragua '78.
Dit boek uitgeven in 1978 was zijn dikste boek tot dan toe. Jan van Putten schreef een uitgebreid nawoord over de toenmalige situatie in Nicaragua. Dit boek is een van de interessantste fotoboeken van Wessing en verdient dan ook veel meer aandacht dan dat het krijgt. In de eerste plaats omdat het een themaboek is. Waar Van Chili tot Guatamala eigenlijk een overzichtswerk is van Wessings werk in Latijns-Amerika, daar gaat Nicaragua '78 slechts over een deel van de geschiedenis van dat ene land. Het boek is in de tijd dat het uitgegeven werd niet onopgemerkt gebleven. Zo gebruikt Roland Barthes in zijn voor de fotografie extreem belangrijke boek Camera Lucida twee foto's van Wessing om zijn theorieen te illustreren.
Leuker is het om Nicaragua '78 te vergelijken met het veel bekendere Nicaragua van Susan Meiselas. Het werk van Meiselas is om verschillende, overigens terechte, redenen aangeduid als belangrijk fotoboek. Martin Parr besteedt aandacht in zijn tweede deel aan dit boek van Meiselas. Het boek van Wessing wordt niet besproken, al wordt Chili, september 1973 dat wel in het eerste deel. Wat gebeurt er namelijk als we de boeken van Meiselas en Wessing vergelijken. Het zijn twee verschillende boeken over hetzelfde onderwerp. Meiselas werkte echter in kleur en gaat veel dieper in op de algehele problematiek in Nicaragua. Hoewel ook zij aan de kant van de opstandelingen lijkt te staan, is haar boek evenwichtiger. Daarmee is niet gezegd dat het beter is. Het boek van Wessing is herkenbaar. Wederom, zoals zo vaak, van een beroerde kwaliteit wat druktechniek betreft (dit zou een nieuwe druk van het werk van Wessing toch moeten bespoedigen). Het werk van Wessing is net zo indringend als dat van Meiselas. Bij het bekijken van beide boeken blijkt dat beide fotografen op hetzelfde moment, op dezelfde plek waren. Ze moeten elkaar toen gezien hebben (en uit navraag is gebleken dat zij elkaar inderdaad ook later ontmoet hebben). Een foto van een vrouw die met haar kind vlucht voor geweld is door beiden vastgelegt. Het is aan de lezer te beoordelen welk van de foto's beter is. Niet vaak komt het voor dat twee boeken en dus de werkwijze van fotografen zo goed te vergelijken is. Wij weten het niet. Als liefhebbers van beide fotografen is het zo moeilijk een keus te maken (en dat is eigenlijk niet nodig), maar wat deze specifieke foto betreft zijn wij toch geneigd de foto van Meiselas te prefereren. We hebben echter al geluiden gehoord die een sterke en gegronde reden hebben om het werk van Wessing sterker te vinden. Als u een oordeel heeft, laat het ons weten.

LET TRUTH BE THE PREJUDICE (1998)

W. Eugene Smith

Aperture
ISBN: 0893811793
€25 Premsela, Amsterdam
240 pagina's

De tijd dat tijdschriften nog grote reportages plaatsen ligt al ver achter ons. Smith werkte in een periode dat bladen hiervoor wel ruimte voor hadden. Dat leidde ertoe dat de fotograaf door het blad Life in staat werd gesteld enkele fotoreportages te maken die tot op heden gerekend worden tot de indrukwekkendste ooit gemaakt. Ieder jaar wordt nog steeds de zeer belangrijke prijs vor reportagefotografie uitgereikt die de naam van de fotograaf draagt. De reportages leverden niet echter ook veel iconen op die in ieder overzichtsboek van de naoorlogse fotografie terug te vinden zijn. Let truth be the prejudice is een boek dat gemaakt werd bij een overzichtstentoonstelling van Smiths werk. Voor ieder die het werk van Eugene Smith kan waarderen is dit boek een aanrader.
Allereerst vanwege de prijs. Het is gemakkelijk te verkrijgen op het internet en het is een mooi en lijvig boek. Daarnaast is de kwaliteit van het papier en de afdrukken ook nog eens heel erg mooi. In de tijd dat zijn oorspronkelijke boeken en reportages werden uitgegeven was de afdrukkwaliteit verre van wat het nu is. Daarmee behoort dit boek wat kwaliteit betreft dus tot de beste boeken van Smith.
Een ander sterk punt van het boek is de uitgebreide 72-pagina's tellende geilustreerde biografie van de fotograaf. Zoveel informatie vinden we weinig in monografieën, zelfs wanneer het een puur overzichtwerk betreft. Naast de biografie bevat het boek een evenzo uitgebreide bibliografie. Wat dat betreft kan iedere onderzoeker van het werk van de fotograaf het makkelijkst bij dit boek beginnen.
De belangrijkste troef van het boek zijn natuurlijk de foto's die genomen zijn vanaf 1944 tot aan de jaren '70 waarin zijn welhaast bekendste reportage over Minamata, Japan verscheen. Het begin van zijn carriere stond in het teken van de reportages die hij voor Life maakte. Legendarisch zijn daarbij die reportages die hij tijdens de oorlog maakte toen hij meetrok met de Amerikaanse troepen in de verbeten strijd tegen de Japanners. Wat erg duidelijk te zien is aan het boek is dat de kwaliteit van fotografie enorm vooruitging, voor zover dat al mogelijk was. Zo toonde het werk voor Life maakte naast zijn documentaire kracht ook nog eens dat Eugene Smith ook een begaafd portretfotograaf was. Zijn portret van Albert Schweitzer uit 1949 is het mooiste dat van de Duitse arts gemaakt is. Het leidde ertoe dat hij in 1954 terugkeerde voor een uitgebreide reportage over het werk van de arts. Toch kreeg de fotograaf problemen met Life. Smith kon zich niet meer vereenzelvigen met de commerciele manier van fotograferen zoals het tijdschrift dit wenste. Hij verliet het blad en sloot zich aan bij het Magnum agentschap. De fotograaf leek hierdoor zichtbaar vrijer te werk te gaan, maar het werk werd ook donkerder. Enkele reportages die hij sindsdien maakte waren die over de industrie in Pittsburg en een reportage op Haiti. De reportage die zijn artistieke hoogtepunt werd, bleek bijna samen te vallen met zijn persoonlijke dieptepunt. In Minamata maakte Smith een reportage over een gifschandaal. Dorpelingen die ziek werden als gevolg van illegale gifdumpingen werden op verbluffende wijze door Smith gefotografeert. Dat de verantwoordelijken voor het schandaal niet op publiciteit zaten te wachten bleek uit het feit dat de fotograaf zwaar mishandeld werd. Smith, die al lichamelijk zwak was van overmatig alcohol- en drugsgebruik overleed waarschijnlijk indirect aan deze mishandeling. Smith wordt gezien als een van de eerste humanistische fotografen ter wereld en is voor vele documentair fotografen nog steeds een belangrijk voorbeeld.

CAUGHT MOMENTS - NEW VIEWPOINTS (1983)

Ralph Eugene Meatyard

Olympus Gallery
ISBN:
€75 DIT BOEK IS TE KOOP OF TE RUIL

De fotograaf Ralph Eugene Meatyard (1925-1972) stierf toen in de Verenigde Staten de fotografie een hoogtepunt bereikt had. Dit alles mede als gevolg van de sociale en politieke ontwikkelingen. Het werk van Meatyard werd door zijn tijdgenoten als verwarrend, vreemd maar vooral origineel beschouwd. Hij exposeerde samen met de grootste namen in de geschiedenis vande fotografie. Mensen als Robert Frank, Edward Weston, Ansel Adams en Aaron Siskind. Toch groeide de roem van Meatyard pas echt toen hij 'ontdekt' werd in Europa. Meatyard leefde in het zuiden van de Verenigde Staten. Zijn werk kende geen overeenkomsten met de straatfotografie die in die tijd, vooral aan de oostkust van het land, zeer populair was. Meatyard deed niet mee aan de culturele en esthetische wijze van fotograferen die in zijn tijd populair was. Toch paste zijn werk niet in de reguliere kunstfotografie. Inspiratie kwam voornamelijk van poezie en filosofie en niet het dagelijkse leven. Er werd niet gezocht naar de realiteit zoals deze op straat te vinden was. Meatyard probeerde vooral zijn gedachten te verbeelden. Dat deed hij met een verbluffend effect, dat echter niet door iedereen op dezelfde wijze werd gewaardeerd.
Het boek Caught moments - new viewpoints is een overzicht van de tentoonstelling in de Olympus Gallery in Londen van 15 maart tot 15 april 1983. Het boek bevat een uitgebreide introductie geschreven door Diane en Christopher Meatyard en daarnaast 72 foto's die elk een pagina in beslag nemen. Tot de foto's behoren de bekendste werken van de fotograaf.

EXPLODING INTO LIFE (1986)

Eugene Richards

Aperture
ISBN: 0893811777
€25 internet

In bepaalde opzichten is Exploding into life een logisch vervolg op 50 hours. Dat boek waarin Dorethea Lynch, de vriendin van de fotograaf, verantwoordelijk was voor de tekst. In de laatste regels van dat boek vertelt zij dat er borstkanker bij haar is geconstateerd. De strijd die zij aan moest gaan met de kanker wordt uitgebreid en zeer openhartig beschreven in Exploding into life, dat enkele beelden uit 50 hours bevat. Toch is Exploding into life een op zichzelf staand boek. Eugene Richards zorgde voor de beelden die de tekst op een enorm sterke manier begeleiden. Dat de fotograaf het hele proces rondom de ziekte van zo dichtbij fotografeerde werd niet door iedereen gewaardeerd. Inderdaad zijn enkele beelden extreem expiliciet, maar zoals vaker bij Richards, schuilt daarin de kracht. Schokkende beelden zonder dat de bedoeling ervan is te shockeren. De beelden, hoe erg ook, dienen in dit boek duidelijk een doel. Toen Richards zijn serie wilde publiceren lukte dat nauwelijks. Bladen wezen het af onder het mom van gebrek aan interesse van de lezers. De ware reden was dat er in 1981 nog een taboe heerstte op het onderwerp kanker, zeker wanneer het ging over de behandeling ervan, die toen zeker nog niet zo ver was als vandaag de dag. Toch was het tijdschrift American Photographer die het aandurfde het essay te plaatsen verspreid over 14 pagina's. De titel 'Dorrie's Journey'  was duidelijk, maar de ondertitel des te veelzeggender. 'No one is afraid to photograph the breast anymore, but what if it's ravaged by cancer?' , waarbij vraagtekens werden gezet bij het onderwerp. Het essay was een van de eerste die het onderwerp zo duidelijk en open in beeld bracht. Dorethea Lynch zou twee jaar na de publicatie overlijden. In 1986 goot Richards het essay in het hier besproken boek, dat zoals hierboven al vermeld niet de tekst van Richards maar juist van Lynch bevat. De publicatie van het boek betekende het begin van een nieuw soort autobiografische fotojournalistiek, waarvan Richards een van de belangrijkste exponenten zou worden.

WAAR TWEE OLIFANTEN VECHTEN (1992)

Kadir van Lohuizen

Meulenhoff
ISBN: 9029026243
€5 De Slegte Nijmegen
96 pagina's

Het is wel een beetje de week van Kadir van Lohuizen. Afgelopen week beleefden we in Perpignan de officiële start van het fotoagentschap Noor, een agenschap van enkele zeer goede fotografen waaronder Jodie Bieber, Stanley Greene en Kadir van Lohuizen. Over het doel en nu van het agentschap zijn de meningen van aanhangers en critici verdeeld. Ons maakt het allemaal niets uit. Het is een agentschap waarin fotografen zitten die lange tijd aan interessante onderwerpen besteden. Niet zozeer het nieuws van de dag, maar juist de onderwerpen die langzaam uit het nieuws verdwijnen. We zijn dus in positieve zin benieuwd of het agentschap ons bijvoorbeeld binnen korte tijd een tweede uitgave van het magazine Issue zal brengen. Maar goed buiten de lancering van dit agentschap won Van Lohuizen ook nog eens de Visa d'or award met een serie die hij maakte over de oorlog in Tsjaad. Dat brengt ons meteen bij het boek Waar twee olifanten vechten, dat alweer vijftien jaar geleden verscheen. Van Lohuizen richtte zich toen op Mozambique, een land dat bijna bezweek onder een jarenlange burgeroorlog tussen de marxistische Frelimo regering en de door Zuid-Afrika gesteunde terreurbeweging Renamo. In dat boek werden de beelden begeleid door teksten van Adriaan van Dis, afkomstig uit zijn roman In Afrika. De foto's die Van Lohuizen tijdens zijn reizen in Mozambique maakte zijn mooi. Toch, wanneer we naar de meer recentere beelden van de fotograaf kijken zien we dat hij zich in positieve zin ontwikkeld heeft. Hoewel hij qua stijl vrij constant is gebleven, lijkt het nieuwer werk van de fotograaf meer duister en zijn beelden hebben ook aan kracht gewonnen. Dat is een prettige ontwikkeling. Toen Van Lohuizen in Mozambique werkte was hij nog niet zo bekend. Zo schrijft Van Dis in het voorwoord dat hij de foto's van Van Lohuizen pas een jaar kende. In de loop der jaren oogste Van Lohuizen al steeds meer lof, met de ontwikkelingen van afgelopen week als voorlopig hoogtepunt.     

AFGHANISTAN (2000)

Chris Steele-Perkins

ISBN: 9782862342979
€11 Ebay
128 pagina's

Het boek Afghanistan verscheen in 2000 in eerste druk in het Frans. In 2001 werd het boek in, dat nu nog makkelijk verkrijgbaar is, in een gebonden versie in het Engels uitgegeven door uitgeverij Mariner Books. Het bevat een overzicht van de foto's die Steele-Perkins in een periode van vijf jaar gedurende vier reizen in Afghanistan maakte. Hij voegde er teksten aan toe van de 1988 vermoorde Afghaanse poeëet Sayd Bahodine Majrouh. Wanneer we Afghanistan bekijken dan valt meteen op dat de 'schokkende' beelden die we van de laatste tijd kennen (bijna) ontbreken. Steele-Perkins wilde een fotoboek maken dat boven de reguliere journalistiek uitstijgt. Hij wilde met het boek een beeld geven van hoop en verkoos daarvoor tijdloze in plaats van sensationele beelden. Dit alles werkt mooi samen met de teksten. Ondanks het feit dat Steele-Perkins voor deze 'tijdloze' beelden koos, zien we toch steeds weer de bekende beelden van Afghanistan. Kalashnikovs, Taliban stijders, burka's, ezels en papaver. Maar ook al kennen we dit soort beelden, in dit boek is de werking ervan anders. We zien nog geen internationale troepen. Nee, Steele-Perkins legde het dagelijks leven in Afghanistan vast op het moment dat de Taliban bezig was terrein te veroveren en uiteindelijk de macht greep. Uiteraard levert dit beelden van dreiging en oorlog, maar de nadruk ligt er niet op. We zien een volk, dat probeert door te gaan met het leven, of dit nu met of zonder de Taliban is. Op de site van Magnum Photos is het boek is zijn geheel te bekijken. Interessanter is de site Notes from Afghanistan, waarin Steele-Perkins een uitgebreide toelichting geeft op het project dat hij in Afghanistan maakte.

HOLLAND ZONDER HAAST 2 (2000)

Ad Windig

Voetnoot
ISBN: 9071877469
Cadeau
84 pagina's

Toen we van de kleindochter van Ad Windig (1912-1996) het boekje Holland Zonder Haast 2 als geschenk kregen waren we erg verrast. In het boekje stond namelijk een indrukwekkende biografie van een van de oprichters van het GKf. Windig is een van de bekende naoorlogse fotografen die het Nederland in de hoopvolle vijftiger en zestiger jaren vastlegde. De titel Holland Zonder Haast is zeker van toepassing op het werk van Windig. De foto's die hij na de oorlog maakte (in de oorlog nam Windig deel aan illegale activiteiten) stralen inderdaad een enorme rustuit. Op werkelijk geen enkele foto die in het boek zijn opgenomen krijgt de lezer een benauwd gevoel, terwijl er in de naoorlogse jaren zeker op politiek vlak wereldwijd enorme spanningen bestonden. Maar Nederland leek oorlogsmoe. Windig was in deze jaren een actieve reportagefotograaf die met middenformaatcamera het leven van alledag vastlegde. Of dat nu spelende kinderen waren of mensen die met verborgen camera op straat werden gefotografeerd maakte niet uit. De foto's van Windig passen in de traditie van Carel Blazer (van wie hij fotografieles kreeg) en Cas Oorthuys. Voor deze reportagefotografie moet de lezer geduld hebben. De beelden zijn vaak erg mooi lijken, zeker vergeleken met de kleinbeeldfotografie die in de jaren '60 en '70 een enorme impuls kreeg, de foto's soms niet erg krachtig. Dat is niet gek gezien het feit reportages niet heel makkelijk met een middenformaat-camera te maken zijn. Het levert wel enorm gedetailleerde beelden op die, wanneer men er langer naar kijkt, heel veel over de tijd en de afgebeelde onderwerpen vertelt. De fotograaf, Windig in dit geval, drukt zichzelf geheel op de achtergrond. Weliswaar geeft hij zijn beelden vaak een dosis humor mee, maar een duidelijke handtekening geeft hij niet aan zijn beelden mee. Grappig is het dat we in de biografie lezen dat Windig al in 1949 geassisteerd werd door de 24-jarige Ed van der Elsken, die als fotograaf zal uitgroeien tot een van de belangrijkste fotografen van Nederland. Van der Elsken zou radicaal breken met de werkwijze van de groep fotografen waartoe Windig behoorde. Ad Windig zien we niet zo vaak in boeken en tijdschriften terugkomen als Ed van der Elsken, maar een boekje als Holland Zonder Haast geeft een mooi overzicht van zijn werk en zorgt ervoor dat Windig niet in de vergetelheid raakt.

 

GILLES CARON - REPORTER (1978)

Gilles Caron
samengesteld door Raymond Depardon

Chene Publications
ISBN: 2851081772
€50 Hermoine boekwinkel
178 pagina's

 Het boek Gilles Caron - Reporter is geen mooi fotoboek. Beter gezegd, het is een afzichtelijk boek. De opmaak is lelijk, foto's worden op een niet al te subtiele wijze bij elkaar geplaatst. De druk van de afbeeldingen is slecht. Het boek zou in deze tijd, in deze vorm dan ook niet veel indruk maken. Nu is het zo dat de foto's een belangrijke rol spelen in een boek, maar in dit boek is de presentatie van de foto's enorm storend. Dat komt heel erg vaak voor in fotoboeken uit de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw. Maar toch, met dit boek is iets bijzonders aan de hand. Net als met de fotograaf trouwens. Caron heeft maar een korte tijd als reportagefotograaf gewerkt. Achterin het boek staan de alle reportages die hij maakte. Dat zijn er heel veel, voor de 4 jaren die het boek bestrijken. In 1970 verdween de fotograaf in Cambodja, waar hij naar alle waarschijnlijkheid vermoord is. Maar dat maakt de fotograaf eerder een mytisch figuur dan een belangrijk fotograaf. Toch zijn het de beelden die Caron tot een bijzonder iemand maken. Die beelden zijn namelijk erg sterk. Ze hebben hetzelfde niveau als zijn collega/tijdgenoot Don McCullin. Grappig is te zien dat de Duitse fotograaf Hanns-Jorg Anders in 1969 de World Press Photo won met een foto die Caron ook maakte. De fotografen moeten op hetzelfde moment op centimeters van elkaar hebben gestaan. Deze foto van Caron verschijnt in Gilles Caron - Reporter op een spread. Waarschijnlijk omdat de samensteller, Raymond Depardon, aan wilde tonen wat voor een goede fotograaf het was. Dat Depardon het boek samenstelde is niet vreemd. Depardon werkte veel samen met Caron in 1967 het fotoagentschap Gamma op. Depardon koos ervoor het boek in te delen in de acht belangrijkste reportages die Caron maakte. Daarmee bleven een heleboel foto's buiten beeld.
Wat het boek interessant maakt, is dat het jarenlang het enige overzichtswerk van Caron is geweest. Bij leven is er van Caron slechts een boek uitgegeven getiteld Mort du Biafra uit 1968. Het hier besproken boek is dus postuum uitgegeven en lange tijd is het daarbij gebleven. Pas in 1998 kwam er een deel in de serie Photo Poche (betere samenstelling foto's en betere kwaliteit dan het hier besproken boek) en in 2006 kwam bij Reporters Sans Frontieres een deel over de fotograaf uit. Daarmee is er van Caron nog steeds geen fatsoenlijk boek te krijgen. Johann Feindt maakte in 2004 nog een prijswinnende documentaire over de fotograaf, maar dat heeft niet tot de benodigde belangstelling voor een nieuw boek geleid. Dat is erg jammer aangezien er van enkele collega's van hem meerdere boeken uitgegeven zijn of opnieuw werden gedrukt. We zullen nooit te weten komen wat Caron anno 2007 voor een foto's op zijn naam gehad zou hebben, maar duidelijk is dat door de korte duur van zijn leven als fotojournalist hij niet de aandacht krijgt die hij verdient. Zijn nalatenschap wordt beheert door het agentschap Contact Press Images waar men probeert te voorkomen dat Caron in de vergetelheid dreigt te geraken. Wellicht dat een museum nog eens een expositie aan de fotograaf kan wijden.

OPEN SKIES (1989)

Don McCullin

Jonathan Cape
ISBN: 0224025392
€22 ebay
70 pagina's

Open skies is een boek dat niet zozeer uitblinkt in mooie fotografie. Veel lezers zullen ronduit teleurgesteld zijn wanneer ze de foto's van McCullin in dit boek zien. Het gaat zelfs zo ver dat er critici waren die schreven dat de gemiddelde amateur betere foto's maakt dan de beelden die in dit boek geplaatst zijn. Dat is echter veel te kort door de bocht. Open skies is namelijk een boek waarin de wereldberoemde reportage/oorlogsfotograaf McCullin zich toelegt op landschappen en stillevens. De meeste mensen zullen dus niet dit soort otografie aan de naam McCullin koppelen. De beelden zijn inderdaad ook niet schokkend. Er zijn veel betere stillevens en landschappen te bedenken, maar we moeten toch op onze hoede zijn. Dit zijn foto's van McCullin en die zeggen iets over McCullin zelf. Bijna zonder uitzondering zijn de landschappen in de winter gefotografeerd. Daarbij zijn ze ook nog eens enorm donker afgedrukt. Dat geeft een beeld van een fotograaf die geen positieve kijk op het leven heeft. McCullin heeft verschrikkelijke dingen gefotografeerd. In verschillende boeken, met name zijn Magnum Opus Sleeping with ghosts rekent hij met dit verleden af, Open skies is daar ook een voorbeeld van. Het is een boek gemaakt door een man die door zijn toch al hoge leeftijd niet meer aan oorlogsfotografie doet. Zelfs in de landschappen komt, zij het subtiel, onrecht naar voren. Zo toont een foto de gevolgen van slecht gebruik van landbouwgrond. Wellicht is dit te subtiel voor de meeste lezers. Open skies is alleen voor mensen die fanatiek op zoek zijn naar de persoon achter McCullin. Zij doen er echter beter aan in ieder geval zijn autobiografie Unreasonable behaviour te kopen. Maar goed er zijn mensen die echt alles willen hebben. Open skies is echter niet zo heel makkelijk voor een goede prijs te vinden. Het boek kende geen herdruk, wat zeker ookte maken zal hebben gehad met het commerciele succes ervan.
 

CAPETOWN FRINGE (2005)

David Lurie

Double Storey
ISBN: 1919930728
€40,-  Deutscher Buchladen, Kaapstad
128 pagina's

 David Lurie is een Zuid-Afrikaanse fotograaf die in Europa vrijwel onbekend is. Cape Town Fridge is zijn tweede boek en heeft niet voor een doorbraak gezorgd. Inmiddels is er al een derde boek van de fotograaf verschenen over de Tafelberg in Kaapstad. Ook dat boek leverde niet de Europese doorbraak. Waar zuidafrikaanse fotografen als David Goldblatt, Peter Magubane en recentelijk Jodie Bieber hier wel boeken verkopen blijft Lurie achter. Dat is gek aangezien de fotograaf wel degelijk wat in zijn mars heeft. In de Verenigde Staten leverde het boek Cape Town Fringe hem in 2004 de World Understanding Award op. Terecht want Cape Town Fringe is een mooi en indrukwekkend boek. Lurie heeft enkele weken gefotografeerd in Manenberg een sloppenwijk op de Kaapse vlakte. Dat het leven daar niet al te gemakkelijk is laat zich raden. Waar Lurie zich in Life in the liberated zones al richtte op de bevolking die in de Zuidafrikaanse sloppenwijken leven daar gaat hij hier een stap verder. Het zijn nu voornamelijk gangsters en hun omgeving die door de fotograaf gevolgd worden. Een gewelddadige cultuur waaraan de betrokkenen nauwelijks lijken te kunnen ontkomen. Lurie schrijft in zijn nawoord dat vele van de door hem gefotografeerde mensen bij het uitkomen van het boek al overleden waren. Dat zal nu anno 2007 nog sterker gelden. Cape Town Fringe staat vol met 'klassieke' zwart-wit beelden, waarin de fotograaf alle vrijheid lijkt te hebben gekregen om te fotograferen. We zien Manenberg Avenue, een van de ruigste straten in Manenberg. Een straat, wijk, die voor de meesten van ons onbekend is. Bendeleden hangen rond op straat, drinken Castle bier en zwaaien met wapens. Maar zoals het zo vaak is met Zuid-Afrika dringt zich hier het gevoel op dat zelfs op deze ellendige plaats het leven gewoon doorgaat. We zien dat de was gewoon opgehangen wordt en we zien spelende kinderen op straat. Of het geweldadige leven goed kan samengaan met het dagelijkse leven is niet eens een relevante vraag. Het is namelijk zo. Je kan je dan alleen afvragen of het ooit goed zal komen met de voormalige Townships en de bewoners ervan. In ieder geval moet de situatie niet worden weggemoffeld. De situatie mag getoond worden en Cape Town Fringe levert daaraan een behoorlijke bijdrage.

 
 

MOVING OUT (1994)

Robert Frank

Scalo
ISBN: 9781881616269
€39 De Sleghte Amsterdam
335 pagina's

 Hij wordt gezien als een van de belangrijkste naoorlogse fotografen ter wereld. Maar Frank fotografeerde niet alleen, hij maakte ook vele films. Een belangrijk voorbeeld hiervan was het obscure Cocksucker Blues, een film waarbij de Rolling Stones tijdens hun toer begin jaren '70 in de VS worden gevolgd. Bekender dan de film is de LP-hoes van Exile on Main Street die Frank voor de band maakte. Moving Out besteedt ook aandacht aan de films van Frank. Het is een overzichtsboek. Doorgaans zijn die boeken vaak niet zo heel erg interessant, maar Moving Out is een uitzondering. Ten eerste omdat het het eerste boek is dat op een uitgebreide wijze aandacht besteed aan de (levende) fotograaf. Daarbij heeft Frank zelf deelgenomen aan de samenstelling van het boek. Het is dus niet alleen een boek over Frank maar ook een boek door Frank. Dat Frank's ouvre immens is wordt al snel duidelijk. We zien heel goed hoe het werk van de fotograaf van vorm verandert. Het boek is op chronologische wijze samengesteld en bevat naast beelden ook erg veel teksten.
Het boek begint met foto's uit zijn geboorteland Zwitserland. Natuurlijk wordt er veel aandacht besteed aan The Americans, het boek uit 1955 dat een doorbraak in de fotografie betekende, maar dat aanvankelijk zeker niet met gejuich ontvangen werd. Gaandeweg zien we dat het werk steeds rauwer, maar vooral persoonlijker wordt. Frank laat meer en meer tekst toe en mijdt de 'gebruikelijke' documentaire fotografie. Vroege jaren '70 richt hij zich veelal op films, zoals hierboven al genoemd. Ook gebruikt hij filmstills in zijn werk. Collages gaan ook een belangrijk deel van zijn werk bevatten. Exile On Main Street is een prachtig voorbeeld daarvan (hoewel het niet is opgenomen in dit boek). Wat vooral opvalt aan zijn werk is dat het allemaal bekend lijkt. Veel hedendaagse fotografen putten voor hun inspiratie nog steeds uit het werk van Frank, die, zo blijkt, zijn tijd altijd vooruit is geweest. Moving Out is een mooi verzorgde uitgave en behoort zeker tot de verzameling van liefhebber van Frank. Ook voor een eerste kennismaking met de fotograaf is het boek ideaal. Helaas ligt de gemiddelde prijs tussen de 40 en de 88! Euro, wat niet iedereen voor een boek wil betalen. Daarom is de titel Robert Frank, uit de serie Photo Poche / Photo File een prima, maar vooral betaalbaar, alternatief aangezien de fotograaf zelfs aan zo'n uitgave zijn medewerking verleende en er iets eigens aan toevoegde (Frank schrijft een origineel voorwoord en zijn eigen biografie in deze uitgave van Photo Poche).

 

POSITHIV+ (2005)

Pep Bonet

Rozenberg Publishers
ISBN: 9051709242
Geschenk
128 pagina's

Pep Bonet is een fotograaf die bij voorkeur werkt aan langetermijn projecten. De meeste series maakt hij tegenwoordig in Afrika. Zo ook de serie Posithiv+ die hij maakte voor Artsen Zonder Grenzen, een organisatie die inmiddels al een reputatie heeft zeer getalenteerde fotografen voor series te strikken. Bonet maakte Posithiv+ in Afrika. Het boek is product van zijn werk aldaar. Het werk van de fotograaf wordt alom gewaardeerd. In 2005 ontving hij de, voor documentaire fotografie prestigeuze W. Eugene Smith Grant in Humanistic Photography. Posithiv+ is een boek waarin Bonet verschillende stijlen combineert. Aanvankelijk werkt dat overdonderend, maar bij nadere inspectie geeft dit het boek een ietwat stuurloos karakter. Zwart-wit beelden en kleur worden keurig bij elkaar geordend, maar het geeft het boek een te strakke scheiding. Verder heeft Bonet ook gebruik gemaakt van verschillende soorten camera's. Ook dat hoeft niet in zijn nadeel te werken maar ook hier zorgt de wisseling van middenformaat en kleinbeeld tot een scherpe scheiding. Zo ook het gebruik van ragscherpe foto's en de meer korrilige foto's die door bewegingsonscherpte een eigen sfeer krijgen. Bijna zonder uitzondering zijn het mooie foto's, maar in boekvorm werkt het niet voldoende. De lezer krijgt het gevoel naar beelden van verschillende fotografen te kijken. Het werk van Bonet komt in bijvoorbeeld het magazine van Artsen Zonder Grenzen veel beter tot zijn recht, omdat daar, waarschijnlijk door een goede beeldredacteur, een scherpere selectie in zijn werk wordt gemaakt. Het werk van Bonet komt in dit boek bij nader inzien dus niet geheel tot zijn recht en dat is heel erg jammer, gezien het feit Bonet tot de betere fotografen uit Nederland (eigenlijk Spanje) behoort. Posithiv+ is dus een verzameling prachtige foto's die echter in dit boekvorm niet geheel werkt. Dat neemt niet weg dat een aanschaf van dit boek zeer aan te raden valt, want het blijft plezierig om foto's van deze kwaliteit te bekijken.

EL SALVADOR (1983)

Susan Meiselas e.a.

Writers and Readers Publishers
ISBN: 0863160646
€12 Abebooks
120 pagina's

In 1981 bracht Susan Meiselas haar, inmiddels klassieke werk, Nicaragua, uit. Het boek handelde over de revolutie in het Midden-Amerikaanse land. Het boek werd bij verschillende uitgeverijen gepubliceerd. Zo ook in 1983 in een spaanstalige editie. Een van de uitgeverijen was Writers and Readers (de allereerste uitgave werd verzorgd door Pantheon). Meiselas beperkte zich in de fotografie van de strijd in Midden-Amerika niet tot Nicaragua. Ook El Salvador en Chili kregen haar aandacht. In El Salvador fotografeerde ze intensief. Ze werkte daar samen met fotograaf John Hoagland. In El Salvador legden zij een gruwelijke burgeroorlog vast en al tijdens die oorlog werd het boek El Salvador, Work of Thirty Photographers, door Writers and Readers uitgebracht. Het boek past heel erg goed bij het eerdere werk Nicaragua. Wat thematiek en vorm van fotografie sluiten de boeken naadloos op elkaar aan. Toch kreeg Nicaragua veel meer aandacht als fotoboek. Daarvoor zijn verschillende redenen aan te dragen. Een ervan is dat Meiselas, zoals de ondertitel al aangeeft, het boek niet in haar eentje maakte. Dertig fotografen leveren hun bijdrage, en onder die fotografen bevinden zich mensen als Sebastiao Salgado, die toen net begon, en Eugene Richards. Toch komt het overgrote deel van de foto's op het conto van Meiselas. Het lijkt erop dat de uitgever een tweede Nicaragua wilde maken, maar dat Meiselas toch net het volledige beeld miste om er een heel boek uit samen te stellen. Maar net als Nicaragua is ook El Salvador een boek dat uitgebreide achtergrondinformatie over het land geeft. De beelden in het boek zijn even indrukwekkend en vaak zelfs nog schokkender. Toch  heeft de uitgever een grote fout gemaakt. El Salvador is een boek waarbij de beelden in zwart-wit afgedrukt zijn. Juist het gebruik van kleur maakte Nicaragua tot een revolutionair fotoboek. Meiselas bracht het boek uit in een tijd dat het niet gebruikelijk was in de documentaire fotografie in kleur te werken. Er zal dus veel kritiek geweest zijn op het feit dat Nicaragua in kleur is uitgebracht. Misschien dat de uitgever besloten heeft het 'vervolg' in zwart-wit te drukken. Natuurlijk zullen niet alle in het boek opgenomen fotografen in kleur geschoten hebben, maar als we naar de kaft van het boek kijken is het duidelijk dat kleurenbeelden zeker gewerkt zouden hebben. Ze zouden zelfs afgewisseld kunnen zijn met zwart-wit beelden. Maar goed, wat de precieze reden is blijft onduidelijk. Het neemt niet weg dat het boek een heel erg mooi boek is en past in een traditie van fotoboeken, gemaakt door 'sociaal-geengageerde' fotografen. Het boek lijkt in de vergetelheid te zijn geraakt. In 2005 werd in het Internationational Centre of Photography echter het wijselijke besluit genomen een expositie samen te stellen van dit boek. De curator achtte de expositie erg nodig: 'The lessons of El Salvador are newly relevant, with both critics and proponents of the Bush administration drawing parallels between the U.S. role in El Salvador in the early 1980s and the current situation in Iraq and Afghanistan. And though photojournalism is a vastly changed field—with new technologies, new outlets, and many new constraints—the commitment of these photographers working over twenty years ago to engage their fellow citizens can serve as a reference point for photographers working today in the Middle East.' Deze curator Kristen Lubben heeft, wat ons betreft, een goede keuze gemaakt, om deze foto's en daarmee ook het boek, meer dan twintig jaar na publicatie weer in de belangstelling te brengen. Deze aandacht verdient het, net als Nicaragua.

IN/SIGHT: AFRICAN PHOTOGRAPHERS FROM 1940 TO PRESENT (1996)

Verschillende fotografen

Guggeheim Museum Publications
ISBN: 0810968950
€24 Egidius
280 pagina's

Vaak zijn fotoboeken of reportages over Afrika weinig opbeurend. Gelukkig komt daar langzaam verandering in. In Nederland besteedde Noorderlicht in 2000 al aandacht aan de Afrikaanse fotografie met Africa Inside. En vorig jaar verscheen bij uitgeverij Steidl het boek Snap Judgments: New Positions in Contemporary African Photography een vuistdik boek over de Afrikaanse fotografie. Dit boek werd samengesteld door een autoriteit op het gebied van Afrikaanse geschiedenis en cultuur Okwui Enwezor. Maar Noorderlicht en uitgeverij Steidl waren niet de eersten. Al (of pas) in 1996 besteedde het Guggenheim museum als eerste museum ooit aandacht aan de fotografie van het donkere continent. Bij de expositie hoorde een boek waarin de tentoongestelde werken opgenomen waren. We zien werk van verschillende Afrikaanse fotografen als Keita, Fosso, Mofokeng, Goldblatt, Rangel en Sibide. Bij het bekijken van het, overigens prachtig gedrukte, boek valt direct op dat de (post)koloniale visie dat de Afrikaanse fotografie niet volwassen was tot het rijk der fabelen verwezen kan worden. Het boek toont een enorme diversiteit aan fotografie. Uiteindelijk hebben de samenstellers er voor gekozen om het boek, wat beeld betreft, in tweeen te delen. Het tweede deel handalt over het legendarische Zuidafrikaanse blad Drum waarin enkele evenzo legendarische reportages gepubliceerd werden. Naast de beelden is er in In/sight ook veel ruimte besteed aan teksten. Deze zijn erg interessant en geven de lezer een aardig beeld van fotografie als onderdeel van de Afrkaanse en uiteraard ook mondiale beeldcultuur.
Eigenlijk zou In/sight gezien kunnen worden als een blauwdruk voor het tien jaar later verschenen Snap judgments, dat vollediger is, maar zeker belangrijke overeenkomsten heeft. Helemaal vreemd is dat niet aangezien beide boeken door, in ieder geval ten dele, dezelfde persoon samengesteld is, namelijk Okwui Enwezor.

SAHEL, L'HOMME EN DETRESSE (1986)

Sebastiao Salgado

Prisma Presse (Pour Medecins Sans Frontieres)
ISBN: 2906221007
€20 De Slegte Nijmegen
104 pagina's

Boek over de hongersnood in de Sahel landen in de vroege jaren '80. Deze versie, de oerversie, ziet er anders uit dan de versies van Sahel die tegenwoordig in de winkel te vinden zijn. Sahel. L'homme en detresse is een boek waarvan menig liefhebber van Salgado zich af zal vragen waarom het niet in The Photobook van Martin Parr en Gerry Badger is opgenomen. Salgado heeft vaak onder vuur gelegen. Ellende die te mooi in beeld wordt gebracht. De fotoraaf heeft altijd volgehouden dat hij de ellende op de wereld in de huiskamers wilde brengen en daarmee het lot van de afgebeelde personen poogde te verbeteren. Het feit dat de opbrengsten van deze oerversie naar Artsen zonder grenzen ging lijkt de goede intentie van de fotograaf te bevestigen. Wat de intentie van Salgado is maakt echter niets uit. Het boek bevat een groot aantal prachtige, veelzeggende beelden uit hongergebieden. Het zijn tijdloze beelden die we ook nu weer in kranten tegenkomen. Maar de kracht van Salgado is dat de beelden allemaal van hoge kwaliteit zijn. Het boek vormt een eenheid, al is de lay-out niet erg fraai. Het is een typisch boek uit de jaren '80 waarbij minder aandacht is besteed aan het boek zelf dan aan de foto's. Wellicht dat er in de herdrukken meer aandacht besteed is aan deze zaken. Toch is het juist het ietwat goedkope papier en de goedkope aankleding die het boek zo aantrekkelijk maakt. Het lijkt erop dat er wat haastig is gewerkt bij het vervaardigen van het boek. Waarschijnlijk mocht het boek ook niet al te veel kosten aangezien het dan door weinig mensen gekocht zou worden. Want wat er ook over de boeken Workers en Migrations van Salgado gezegd kan worden, ze zullen slechts bij de echte liefhebbers, en diegenen die genoeg draagkracht in huis gehaald zijn. Sahel behoort daarentegen tot de boeken van Salgado die, als herdruk, voor een redelijk bedrag aan te schaffen zijn. Gelukkig is het ook een van de mooiste boeken van de fotograaf. Het is alleen jammer dat bij de verschillende herdrukken het omslagontwerp, dat wel erg mooi is, niet gebleven is.

SAVIMBI'S ANGOLA (1980)

Cloete Breytenbach

Howard Timmins Publishers
ISBN: 0869781855
€15 Kaapstad
144 pagina's

Na een lange zoektocht door het zuiden van Zuid-Afrika vonden we dit boek eindelijk op een zolder in een boekhandel in Kaapstad. Het boek geeft een beeld van de terreur/bevrijdingsbeweging UNITA in Angola. Volgens de fotograaf moeten we spreken van een bevrijdingsbeweging die streed om de macht in Angola. Het boek verschilt van heel erg veel boeken over bevrijdingsbewegingen die in die tijd werden gemaakt. UNITA was aanvankelijk een maoistische beweging, maar dreef uiteindelijk op de steun die het kreeg van het Apartheidsregime in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. In de jaren '90 werd de steun beeindigd en bekostigde de beweging de oorlog tegen de Angolese regering met de verkoop van diamanten. Pas toen Savimbi in de strijd gedood werd eindigde de burgeroorlog. In dit boek dringt de fotograaf door tot de kern van een beweging in de Westerse wereld voornamelijk verafschuwd werd. Dat maakt het boek behoorlijk interessant aangezien we niet veel van dit soort boeken kennen. Fotoboeken over linkse guerillas spraken kennelijk meer tot de verbeelding.
Breytenbach begon zijn carriere voor de Afrikanerkrant Die Burger, maar verassend genoeg werkte hij later ook voor het blad Drum, gelezen door de zwarte en gekleurde bevolking van Zuid-Afrika. Waar de foto's uit dit boek gepubliceerd werden is niet duidelijk, maar wel zien we een fotograaf die een beweging volgt. Daarmee lijkt het boek, ook was druk en zwart-wit beelden, enigszins op het eerder besproken boek van Koen Wessing, Djarama PAIGC, dat over de bevrijdingsbeweging in Guinee-Bissau handelt. Ondanks dat Breytenbach duidelijk vertrouwen had in Savimbi, als mogelijk toekomstige leider van Angola, laat hij ook een verscheurd land zien. Een land dat, ook waar de Unita aan de macht was, ook al duidelijk in verval was. Beelden van de vijand, in dit geval de MPLA en Cubaanse soldaten, krijgen we niet te zien. De meest typische foto is die van een aantal Portugezen die het in chaos verkerende land verlaten en de twee Afrikaanse bewegingen het onderling uit laten vechten.

GUARANTEED REAL DUTCH (1992)

Cas Oorthuys

Uitgeverij Duo/Duo
ISBN: 9072971116
€10 Tropenmuseum Amsterdam
166 pagina's

In 1992 werd dit boek door de jury van het CPNB uitgeroepen tot een van de best verzorgde boeken van dat jaar. Het boek ziet er inderdaad ook prachtig verzorgd uit. De foto's zijn mooi gedrukt en aan de lay-out is duidelijk veel tijd besteed. In dit boek zijn foto's opgenomen die de fotograaf maakte in Belgisch Congo in het jaar 1959. Hij maakte de foto's in opdracht van de Belgische Rijksvoorlichtingdienst. In het boek hebben de samenstellers enkel portretten van Kongolezen opgenomen. Daarnaast staan er kleurenbeelden van katoendrukken die erg populair waren in Belgisch Congo. Decennia lang werden deze vanuit Nederland naar Belgisch Congo land geexporteerd onder de handelsnaam: 'Guaranteed Dutch Wax Vlisco'.
Schrijfster Lieve Joris verzorgde het voorwoord bij het boek en zegt dat de beelden haar direct mee terugvoerden naar de tijd dat zij als kind in het Afrikaanse land woonde. Het is een kort voorwoord, dat leuk is maar in wezen weinig meer over de foto's zegt dan dat ze herinneringen oproepen. Maar goed, de foto's hebben ook geen uitgebreide uitleg nodig. Het zijn voornamelijk portretten die niet een duidelijk tijdsbeeld geven. Ook een politiek statement blijft achterwege. Dat kan natuurlijk ook niet aangezien de fotograaf de beelden in opdracht maakte en bovendien al in 1975 overleed. Hij heeft dus geen inbreng gehad in het samenstellen van het boek. Dat neemt niet weg dat we kijken naar mooie portretten, waarschijnlijk gemaakt met een middenformaatcamera, die echter ook nu gemaakt zouden kunnen worden (zie Don McCullin in Africa). Het boek brengt inderdaad herinneringen op, maar zet op bijna geen enkele wijze aan tot denken. Het is daarmee een mooie verzameling foto's, maar een bijzonder fotoboek is het niet echt. Maar goed, voor de mensen die kunnen genieten van mooie beelden en op welke manier dan ook een band hebben met Belgisch Congo of liefhebber zijn van het werk van Oorthuys, en dat zullen er veel zijn, is het boek zeker een aanrader.

 

EL SALVADOR (1997)

Larry Towell

A Double Take Book
ISBN: 0393314286
€20 Amazon.com
127 pagina's

Wanneer we de boeken van Larry Towell bekijken dan wordt direct duidelijk dat hij begaan is met zijn onderwerp. Nu mag dat bij verwacht worden van alle fotografen, maar bij Towell lijkt dat gevoel meteen te kloppen. Towell is een, hoe afgezaagd het ook moge klinken, geengageerde fotograaf. Aan zijn boek El Salvador werkte Towell erg lang. Hij begon zijn project in 1986, de tijd dat El Salvador nog in een ellendige burgeroorlog verkeerde. Uit die tijd kennen we vele fotoboeken. De strijd in Latijns-Amerika tussen revolutionairen en militaire dictaturen (vaak gesteund door de V.S.) kennen we uit veel andere boeken. Het zuiden van Amerika moet sinds begin jaren zeventig tot eind jaren tachtig boordevol (foto)journalisten hebben gezeten. El Salvador vormde daarop geen uitzondering. Wat El Salvador indrukwekkend maakt is dat Towell weliswaar aan de kant van de revolutionairen van het FMLN lijkt te staan, maar toch een evenwichtig en neutraal beeld geeft. De oorlog speelt in ongeveer een derde van het boek een rol. Towell vestigd ook de aandacht op het gewone leven tijdens de oorlog, maar interessanter is dat hij het land ook na de oorlog bleef bezoeken. Oftewel, nadat alle journalisten het land verlaten hadden bleef hij om de nasleep vast te leggen. Het boek geeft geen beeld van een land in oorlog zoals we dat zo vaak zien. Towell legt de focus op het gewone leven, of zich dat nu in de stad afspeelt of in het door de revolutionaire beheerste gebied. We krijgen niettemin enkele schokkende foto's te zien, maar de nadruk ligt hier duidelijk niet op. El Salvador lijkt geen politiek statement te willen maken (al staat er een korte geschiedenis van het land in dat een weinig positief beeld van de regeringspartij UNITA geeft). Towell zijn relaas is dus in die zin moeilijk te vergelijken met bekendere boeken zoals Nicaragua van Susan Meiselas. Het is ook niet zo'n sterk boek als Nicaragua, maar behoort wel tot de betere fotoboeken over de (oorlogs)problematiek in Midden-Amerika.

EYE LOVE YOU (1977)

Ed van der Elsken

Van Holkema & Warendorf
ISBN: 9026949774
€5, kringloopwinkel Aalsmeer
160 pagina's

Een van de bekendste, zo niet de bekendste Nederlandse fotograaf is ongetwijfeld Ed van der Elsken. Dit boek, met de overbekende omslagfoto, was Van der Elskens eerste boek in kleur. Het uitgangspunt van Eye Love You was liefde tussen de man en vrouw, maar halverwege het boek lijkt de fotograaf zich gaat richten om de strijd die mannen en vrouwen over de hele wereld voeren om te overleven. We zien ineens strandfoto's plaatsmaken voor honger en ellende. De meeste foto's uit het boek verschenen eerder in het maandblad Avenue. Het is een rijk boek, boordevol foto's die ook nog eens voorzien zijn van commentaar door de fotograaf. Dat maakt het boek, zeker nu we het 30 jaar later bekijken extra interessant. Zo is het grappig hoe de fotograaf zijn liefde voor Fidel Castro uit. Met Eye Love You maakte Ed van der Elsken een intrigerend fotoboek, dat door heel, heel veel mensen gekocht moet zijn en kennelijk een grote indruk heeft achtergelaten. We zien aan het boek een bewogen, hard werkende fotograaf. Veel foto's uit het boek staan in het geheugen van veel Nederlanders gegrift. En het zijn niet alleen de foto's die interessant zijn, ook de vormgeving van het boek geeft een prachtig tijdsbeeld. Het commentaar van de fotograaf met het lettertype van een typemachine geeft het idee dat het comentaar in een keer is opgetekend. Van der Elsken wist wat hij wilde laten zien en vooral hoeveel. Eye love you is zo's typisch boek waarin honderden foto's zijn opgenomen die samen op het eerste gezicht een enorme warboel lijken te vormen. Toch blijf je het boek bekijken en al snel wordt de samenhang duidelijker, al zal iedereen het boek op zijn eigen manier beleven.

WAR (2003)

Verschillende fotografen

de.MO Publishers
ISBN: 0970576897
€30,-  Scheltema, Amsterdam
416 pagina's

Het agentschap VII heeft een aantal hele goede fotografen onder haar hoede. De bekendste is natuurlijk James Nachtwey en het agentschap wist ook Eugene Richards aan zich te binden. De fotografen en het agentschap zijn erg ambitieus. Documentaire fotografie zoals het oorspronkelijk bedoeld was. Fotografie waarmee misstanden in de wereld aangetoond worden. Uit de stal van VII zijn al een aantal mooie fotoboeken gekomen. Bij uitgeverij de.MO verschenen van VII boeken waarin verschillende fotografen samenwerkten aan een thema. Zo bespraken we eerder het mooie, maar wat onevenwichtige, boek Forgotten War: Democratic Republic of Congo uit 2006. Het grote probleem bij dit boek was dat de kwaliteit van de fotografen verschilde en dat de beelden niet altijd even goed bij elkaar pasten. Het boek leek een samenraapsel van eerder gepubliceerde foto's of reportages. Aan ditzelfde probleem lijdt het, overigens eerder uitgegeven, boek War. Hierin zijn foto's opgenomen van Christopher Anderson, Alexandra Boulat, Ron Haviv, Gary6 Knight, Antonin Kratochvil, Christopher Morris, James Nachtwey en John Stanmeyer. Dat zijn een boel fotografen die de handen ineengesloten hebben om een prestigieus boek over de oorlog die president Bush tegen terreur voert. Het is een grootschalig project, maar ook hier lijken de samenstellers van het boek beelden uit verschillende reportages te hebben gezocht. Stuk voor stuk zijn het krachtige, vaak schokkende, schokkende foto's. De oorlog, die nog niet afgelopen is, wordt in een aantal hoofstukken ingedeeld. Aangezien het een Amerikaans project is begint het boek met de aanslag op de Twin Towers in 2001. In de inleiding wordt gelukkig aangegeven dat de fotografen deze aanslag niet als een beginpunt zien van een geschiedenis die vertelt over de botsing tussen verschillende culturen. Helaas, wordt er wat beeld betreft wel voor gekozen. Als het boek over de Tweede Wereldoorlog zou gaan, dan zouden de makers misschien wel de aanval op Pearl Harbor gekozen hebben als openingsbeeld. Maar goed, de makers hebben wel degelijk aandacht besteed aan de invulling van het boek dat zowel de focus legt op de directe gevolgen van 11 september voor de Amerikanen als voor de Afghanen en Irakezen. We krijgen als lezer beelden te zien die niet altijd de kranten halen en wat het boek sterk maakt is dat we als lezer het idee krijgen dat we ook een volledig beeld krijgen. Dat krijgen we natuurlijk nooit, maar het is interessant om beelden te zien van zowel Bush als van leden van de Taliban. Dat is het voordeel van het feit dat het boek uit meerdere reportages bestaat.
Qua vorm is het boek erg mooi. de.Mo publisher besteedt veel aandacht aan het ontwerp. Kleur wordt afgewisseld met zwart-wit beelden. De druk van het boek is erg goed en praktisch iedere foto is verdeeld over twee pagina's. Verder staat bij iedere foto heel subtiel beschreven wat er gebeurt. Sommigen zullen zeggen dat een foto voor zichzelf moet spreken, de onderschriften zijn in dit boek echter zeer welkom. Aan het einde van boek is nog een chronologisch overzicht van de situatie in het Midden-Oosten gegeven.
Al met al een prachtig vormgegeven boek, gemaakt door topfotografen. Maar als historisch document, en dat pretendeert het een beetje te zijn, schiet het tekort. De oorlog tegen terreur is, vier jaar na het verschijnen van het boek, nog in volle gang. Daarmee blijft het gevoel knagen, dat ondanks de enorme omvang van het boek, het geheel nog niet compleet is. Maar goed, voor de liefhebber van het fotoboek is het zeker aan te raden, helemaal voor de prijs waarvoor het boek niet zo lang geleden bij boekhandel Scheltem (nu Selexyz) in de Ramsj lag.

ARNOLD NEWMAN (2007)

Arnold Newman

Taschen
ISBN: 9783822825921
€25 (cadeau)
280 pagina's

Arnold Newman (1918-2006) is vooral bekend van zijn portretten. Sinds de jaren '50 van de vorige eeuw heeft hij een enorm aantal bekende mensen voor zijn camera. Van John F. Kennedy tot Bill Clinton, van Pablo Picasso tot Modriaan. Vaker komt uitgeverij Taschen met zeer goedkope boeken van bekende fotografen, maar dit boek vinden wel een van de mooiste uitgaven van Taschen tot nu toe. Het boek is mooi vormgegeven en behoorlijk omvangrijk. Het geeft een duidelijk overzicht van het leven van de fotograaf. Aan het einde van het boek vinden we een beknopte biografie en voor de boekenliefhebber zijn zijn boeken ook nog eens afgebeeld. Grappig zijn de kleine foto's waarin de fotograaf zelf aan het werk te zien is, bezig met het voorbereiden en schieten van portretten die inmiddels de status van icoon verworven hebben.
Newman portretteerde veel van zijn collega's. Zo is er in het boek een portret van de nog jonge Henri Cartier-Bresson te zien. Deze fotograaf liet zich niet makkelijk door anderen fotograferen. Maar ook andere fotografen, schilders, muzikanten, staatshoofden etc. komen voorbij. Dat maakt het boek een feest om doorheen te bladeren. Niet alle portretten zijn even mooi en zo is het kwalitatieve verschil tussen de verschillende beelden soms enorm. De lezer kan zich afvragen wat er bijvoorbeeld boeiend is aan het kleurenportret van John F. Kennedy. Maar goed, Newman zal ook te maken hebben gehad met tijdsdruk. Een ander portret dat opvalt is dat van Marilyn Monroe dat een enorme grove korrel heeft. Dit in tegenstelling tot alle andere portretten. Misschien is het beeld gemaakt met een kleinbeeldcamera. In ieder geval krijgt het daardoor een ietwat vluchtige uitstraling. Een mooi portret is het wel.
Grappig is dat de beelden die Newman aan het begin van zijn carriere maakte documentair zijn. Ze gaan over sociale ellende in het begin van de jaren '40. Newman zelf had het ook niet breed. Zo moest hij zich wijden aan de portretfotografie om aan zijn geld te komen. Hij fotografeerde in die tijd rond de 70 mensen per dag. Maar toen hij ook bekende artiesten en kunstenaars ging fotograferen steeg zijn roem. Hij werd als fotograaf zo bekend dat hij zo'n beetje iedereen voor zijn camera kon krijgen. De rij beroemdheden die hij fotografeerde is enorm.

50 HOURS (1983) GESIGNEERD

Eugene Richards

MVP Many Voices Press
ISBN: 0394620232
€40 website van VII
48 pagina's

Zoals zoveel werk van Richards is 50 hours een erg persoonlijk boek waarin hij de politiek en het persoonlijke laat samensmelten. In eigen beheer bracht hij dit kleine boek uit over 50 uur uit het leven van een groep vrienden van hem. Eigenlijk laat hij twee onderwerpen die hij gedurende 50 uur volgde met elkaar samensmelten. Het ene onderwerp behelst de zwangerschap en bevalling van een vriendin die er, zeker voor die tijd, een behoorlijk alternatieve levenswijze op nahield. Zij vreesde artsen en wilde dus zonder hulp van ziekenhuispersoneel bevallen. Dit alles na een zwangerschap waarbij zij zich hield aan een strikt dieet van fruit, melk en eieren. Medicijnen waren bij deze vrouw uit den boze.
Het tweede onderwerp is het verzet van leden uit de leefgroep, waartoe deze vrouw behoorde, tegen een kerncentrale. De groep gaat in het verslag de confrontatie met de autoriteiten aan. Het boek laat duidelijk zien hoe in de jaren tachtig bepaalde groepen mensen zich niet neerlegden bij wat hen voorgeschreven werd. Angst voor de dood en het begin van een nieuw leven komen in dit verhaal mooi samen.
De beelden die Richards maakten zijn ruw en passen in de stijl van onder andere Robert Frank. Een van de fotografen die op een geheel nieuwe wijze het 'gewone leven' in de Verenigde Staten trachtten vast te leggen. Voor Richards bevat 50 hours beelden uit zijn eigen 'gewone leven'. De tekst uit het boek is van Dorethea Lynch, de vriendin van Richards. Aan het einde van het boek vertelt zij over de hoofdpersonen uit het boek en wat er van hen geworden is. Ze eindigt met enkele dagboekfragmenten waarin zij aangeeft dat ze lijdt aan borstkanker. Dat is een duidelijke verwijzing naar het volgende boek waaraan zij wederom met Richards werkte; Exploding into life, een boek dat later besproken zal worden. Een boek wat stuitte op enorm veel verzet maar in het oevre van Richards een belangrijke plaats innam.

THE FAT BABY (2004)

Eugene Richards

Phaidon
ISBN: 9780714841960
€45 The American Bookstore, Amsterdam
432 pagina's

Als er een fotoboek van een van de beste, zo niet de beste, fotojournalisten ter wereld uitkomt dan is dat reden tot juichen. Als het boek dan ook nog eens meer dan 400 bladzijden dik is dan is dat helemaal mooi. Eugene Richards werkt al sinds de jaren '70 op dezelfde manier. Extreem betrokken bij zijn onderwerp en zijn foto's begeleid door teksten. Soms schreven anderen een tekst, in het geval van The Fat Baby neemt hij dit voor eigen rekening. Wat Richards zo bijzonder maakt isdat hij ondanks de enorme kritiek die de fotojournalistiek vanaf de jaren '70 te verduren kreeg, niet anders is gaan werken. Dat na zo'n dertig jaar zijn boeken nog steeds interessant zijn lijkt hem in het gelijk te stellen. The Fat Baby bestaat uit 15 verschillende foto essays die hij sinds de jaren '90 maakte en die tot zijn persoonlijke favorieten behoren. Het ene verhaal is persoonlijker dan de andere, maar intens zijn ze alemaal. Zo is er een essay over zijn ouders, maar ook een essay dat gaat over een groep drugsgebruikende jongeren. Richards slaagt er ook in dit boek weer in de lezer het gevoel te geven dat de gefotografeerden geen enkele terughoudendheid ten aanzien van de fotograaf in acht nemen. Dat lijkt de verhalen behoorlijk authentiek te maken.
Richards, sinds een tijdje alweer prominent lid van het agentschap VII is nog steeds actief als fotojournalist waar hij inmiddels ook met kleurmateriaal werkt. Benieuwd wat dat voor een boek op gaat leveren.

WELKOM IN SUID-AFRIKA (1991)

Ad van Denderen

Uitgeverij Focus
ISBN: 907221619
€15 Marktplaats
120 pagina's

Veel boeken zijn er van Ad van Denderen niet uitgekomen. En dat terwijl hij wat ons betreft tot de beste documentair fotografen van Nederland gerekend mag worden. De boeken die hij uitbracht zijn echter wel allemaal relevant. Van zijn aandeel in Useful Photography tot natuurlijk Go No Go. Welkom in Suid-Afrika is een ouder boek van de fotograaf. Het boek handelt over het stadje Welkom in het Zuid-Afrika in de nadagen van het Apartheidstijdperk. Van Denderen richtte zich voor dit onderwerp voornamelijk op manier waarop de blanke bevolking omging met de Afrikaanse bevolking. Wat opvalt aan het boek is dat er weinig hoop vanuit gaat. We zien een Afrikaner volk dat overduidelijk macht aan het verliezen is. Ze zijn nog de baas, maar de vraag is voor hoe lang. Aan de ene kant zien we Afrikaners die zich proberen te verzetten tegen een eventuele machtsovername en als het moet gaat dat gewapenderhand. Maar we zien ook Afrikaners die moedeloos in een bar zitten en zich amuseren met donkere vrouwen. De facade van de Apartheid wordt in het boek genadeloos omver geworpen. Het is makkelijk om alle sympathie voor de Afrikaners te verliezen, maar de kracht van Van Denderen is dat hij zich als fotograaf behoorlijk neutraal opstelt. Antipathie ten aanzien van het Apartheidsysteem maakt plaats voor medelijden voor de bevolking die met dit systeem opgroeide. Met de afschaffing van de Apartheid zouden veel van de door Van Denderen gefotografeerde blanken op de maatschappelijke ladder dalen. De tekenenen daarvan zijn te zien in de beelden van het boek. Zelfs de leden van de Afrikaner Weerstand Beweging zouden niet lang na het verschijnen van dit boek gedegradeerd worden tot een stelltje reactionaire gekken. Uiteindelijk, zo bleek, is de overgang in Zuid-Afrika, 'rustig' verlopen. Van Denderen keerde voor de maandbijlage van het NRC Handelsblad terug naar Welkom en aan die foto's te zien bleek de situatie langzaam te veranderen. In de fotoboeken over Zuid-Afrika die de laatste jaren verschijnen ligt het onderwerp Apartheid al weer in het verre verleden. Nu ligt de nadrukop AIDS en criminaliteit, al is dat laatste misschien wel een uitwas van de Apartheid.

 

NICARAGUA (1983)

Susan Meiselas

Educa Publishers, voor Random House Inc.
ISBN: 9977300194
€47,50 Boekhandel de Beschte
112 pagina's

 Niet de eerste druk van Nicaragua. Het boek is hetzelfde als de eerste versie uit 1981, maar ditmaal wordt er gemikt op de Latijnsamerikaanse markt. Meiselas maakte met Nicaragua een klassieker. In de eerste plaats omdat zij het durfde als documentair fotografe in kleur te werken. Aan het einde van de jaren '70 was dat nog helemaal niet zo gewoon. Het werd zelfs door verschillende topfotografen afgeraden om in kleur te werken. Dat Meiselas toch voor kleur koos bleek een schot in de roos. Het boek kent verschillende iconen uit de naoorlogse fotorafie, en wordt in vrijwel elk werk over fotografie genoemd.
In het boek komt ook de werkwijze van Meiselas duidelijk naar voren. Allereerst is zij niet bang om partij te kiezen in een conflictsituatie. Haar boek handelt over de strijd tegen dictator Somoza gedurende de jaren1978 tot 1979 en kent een drietal hoofdstukken. Het eerste gaat over het regime van Somoza. Daarin wisselt de fotografe de beelden van de misere in Nicaragua af met beelden van Somoza en zijn aanhangers. Het is moeilijk sympathie voor de dictator te voelen. We zien foto's die ons beeld van de zuidamerikaanse dictaturen voor een lange tijd vormden. Het tweede hoofdstuk gaat over de opstand, van de beweging FSLN. Meiselas toont daarin gemaskerde opstandelingen, maar ook betogers tegen het regime. Wederom worden we hier sterk door de fotografe beinvloed. De opstandelingen lijken sympathieker, al weet de lezer dat zij waarschijnlijker ook wel sympathieker waren. Het laatste deel behandelt het laatste offensief tegen de dicatatuur. Daarin zien we de gevolgen van de oorlog en kijken we mee met de overwinnaars. Nicaragua geeft een verontrustend en bekend beeld van Latijns-Amerika aan het eind van de jaren '70. Met Meiselas waren er tal van fotografen actief in de regio, zo ook de Nederlandse fotograaf Koen Wessing. Het boek past prima in de traditie van links georienteerde journalistiek die een ander en juister beeld van de situatie gaf dan het beeld dat we via de gebruikelijke media kregen. Het boek eindigt hoopvol, al bleek al snel dat de chaos in de regio, veroorzaakt door de vele door Ronald Reagan gesteunde contrarevolutionairen, snel weer zou oplaaien.
Helemaal aan het einde van het boek wordt een uitgebreide geschiedenis van Nicaragua gegeven, Dit alles aan de hand van een tijdsbalk. Het einde van het boek doet ook sterk denken aan de bekende boekjes uit de landenreeks van het Tropeninstituut. Dat is ook wat het doel van Meiselas was. Niet alleen laten zien wat er gebeurde voor haar camera, maar ook de lezer voldoende achtergrondinformatie verschaffen. Nicaragua is nog een dun boek. In haar latere werk ging de fotografe daarin nog veel verder. Hierdoor krijgt haar werk een sterk historisch/antropologisch karakter en zijn haar boeken meer dan fotoboeken alleen. Maar wanneer we Nicaragua doorbladeren kunnen we niet anders dan zeggen dat dit een heel erg goed documentair fotoboek is, achtergrondinformatie of geen achtergrondinformatie.

FIFTY-ONE YEARS (2001)

David Goldblatt

MACBA Actar
ISBN: 8495273780
R500 Clarks Bookstore Kaapstad
456 pagina's

'I've imagined giving an account of my country's contributions to world culture. In this regard I think we have two major and unique accomplishments to our credit. The first, of course, is Liqui Fruit. Here is a product of unparalleled purity and simplicity. Where els in the world is unadulterated fruit juice so widely available without refrigeration at so low a cost? The other is apartheid. A product of unparalleled impurity and complexity, pervasively degrading of almost every aspect of life and so costly as to be beyond reckoning. Truly, we are unique!'
Aan het woord is de grootste fotograaf van Zuid-Afrika. We schrijven het jaar 1977. Voor zover we weten heeft Goldblatt zich nooit beziggehouden met het fotograferen van de door hem zo geroemde fruitdrank. Apartheid komt echter wel in al zijn werk terug. Het blijft zijn belangrijkste thema, ook in het post-apartheid tijdperk.

MR. MKHIZE'S PORTRAIT & OTHER STORIES FROM THE NEW SOUTH AFRICA (2004)

Adam Broomberg en Oliver Chanarin

Trolley Ltd.
ISBN: 1904563317
€20 Stedelijk CS (winkel bij expositie)
152 pagina's

In het Stedelijk Museum in Amsterdam was onlangs een expositie van het fotografenduo Broomberg en Chanarin. Dit boek bevat de foto's op de expositie die handelen over het nieuwe Zuid-Afrika. Het duo is vooral bekend van hun werk bij het tijdschrift Colors dat in 1990 voor het eerst uitgegeven werd. Het tijdschrift was vanaf het begin al een vernieuwend tijdschrift dat naast controversiele journalistiek ook nog eens grafisch voor een revolutie zorgde. Dat het duo uit deze hoek afkomstig is valt duidelijk op te maken uit het boek Mr. Mkhize's portrait & other stories from the new South Africa. Het wijkt enorm af van de documentaire fotografie over dit land die ons inmiddels zo bekend is. Het boekje ziet er gelikt uit. De vormgeving is erg goed. Verhalen en beelden vullen elkaar aan. Daardoor krijgt de lezer inderdaad de indruk met een documentair werk te maken te hebben. Dat klopt ook wel, maar toch bekruipt het gevoel dat de foto's niet echt documentair zijn. Beter gezegd, dat zijn ze helemaal niet. Waarschijnlijk is dat ook helemaal niet de bedoeling van de makers. Het grootste deel bestaat uit protretten, die stuk voor stuk prachtig zijn. We krijgen zeker een goede indruk van het nieuwe Zuid-Afrika, maar de makers sturen de lezer wel degelijk in een bepaalde richting. Het boek laat ons fragmenten van het nieuwe Zuid-Afrika zien, maar nergens krijgen we een volledig beeld van een bepaald aspect uit de Zuid-Afrikaanse maatschappij. De fotograaf heeft, zo te zien, geen enkel onderwerp intensief gevolgd. Daardoor is hij genoodzaakt geweest gebruik te maken van teksten. Dat is helemaal niet erg, maar daardoor ontstaat de indruk dat we te maken hebben met een artificiele documentaire. Als bijvoorbeeld een echte indruk willen krijgen van het leven in de Townships van Johannesburg of de Kaapse vlaktes dan geven de boeken van de Zuid-Afrikanen Jodie Bieber en David Lurie een betere indruk. Voor een indruk van het leven van Arikaners krijgt met bij David Goldblatt een beter idee. In Mr. Mkhize's Portrait doen Broomberg en Chanarin waar Colors ook al goed in was, namelijk het prachtig visualiseren van een onderwerp waarbij de inhoud minder belangrijk is dan de vorm. Maar dat past dan ook volledig in de verfrissende traditie van de fotograaf-kunstenaars die Colors voortbracht.
 

DJARAMA PAIGC (1974)

Koen Wessing

uitgave Angola Comite
ISBN: 9026958196
€7,50 Oosterhoffboeken (internet)

Een boekje, uitgegeven in 1974, door het Angola Comite dat de guerillabeweging PAIGC in Guine-Bissau bedankt voor haar inzet en bevrijding van de bevolking, kan niet objectief zijn. Daar is helemaal niets mis mee, want het handelt over een onafhankelijkheidsstrijd tegen het Portugees imperialisme. In de jaren '70 was de onderdrukking van de bevolking in de Portugese gebieden iets wat, net als Apartheid, bij heel veel mensen afschuw opwekte. Zo ook, waarschijnlijk, bij Koen Wessing, de fotograaf die in zijn beeldverhalen steevast de kant voor de onderdrukten kiest. In alle opzichten is dit boekje, het tweede van Wessing, een produkt van de jaren '70. Slecht drukwerk, goedkoop papier, subjectieve beeldvorming, maar wel mooie beelden. De beelden zijn weer zo overduidelijk van de hand van Wessing. Hij houdt tegen en drukt door. De oude dokatechnieken zijn overduidelijk aanwezig. Belangrijker is dat Wessings beelden een mooi beeld geven van de onafhankelijkheidsstrijd die de PAIGC voerde. Subjectief, omdat we een rooskleurig beeld zien van de opstandelingen. Maar goed, het boekje ter gelegenheid van het eenjarig bestaan van een onafhankelijk Guinee-Bissau mocht in die tijd ook een positief gevoel geven. We kennen ze maar al te goed, dit soort boekjes en pamfletten die de strijd tegen het koloniale onrecht vastleggen, maar ze hebben niet allemaal de beelden van zulke goede fotografen als Koen Wessing.

ADEREN (2003)

Kadir van Lohuizen

Mets en Schilt
€30 De Sleghte Eindhoven
ISBN: 9789053303566
240 pagina's

Onlangs wonnen Kadir van Lohuizen en uitgeverij Mets & Schilt de Foto Kees Scherer Prijs gewonnen voor het boek Diamond Matters. Inderdaad een mooi boekje, al was er behoorlijk wat kritiek op het formaat ervan. Dat zou de foto's geen recht doen. Andere boeken die Van Lohuizen uitbracht kenden dit probleem niet. Zeker het boek Aderen niet. Het lijkt dat ook de fotograaf dit boek als zijn belangrijkste werk ziet, aangezien er op zijn website een aparte link, onder de noemer lifelines, naar het project is geplaatst terwijl al zijn andere, "kleinere projecten" samengevoeg d zijn in een andere link. Maar goed, bevat dit boek dan ook het beste werk van Van Lohuizen? Bij gebrek aan een ander goed vorm gegeven boek wel. Het is dus vooral een mooi boek.
Van Lohuizen reisde verschillende grote rivieren af. Dat begin in 1996 met de Niger. Hij startte bij de bron en eindigde bij de monding. Daarmee ontsnapte hij aan het clichematig vastleggen van een Afrikaanse samenleving. Hij besloot dit concept toe te passen op enkele andere rivieren. Van de Jangtse tot de Amazone. Op de omslag staat dat Van Lohuizen de rivieren gebruikt als een metafoor voor zijn journalistieke verhaal. Aderen geeft een beeld van een zeven jaar durende zoektocht naar de omgang van mensen met de rivieren, de levensaderen, waarvan zij afhankelijk zijn.
Dit leidt tot een heleboel mooie foto's. Toch krijgt de lezer het idee dat het boek bestaat uit foto's die Van Lohuizen tijdens andere opdrachten schoot. Met andere woorden, er ontbreekt een gevoel van eenheid. Hoewel het alles overkoepelende thema, de rivier als metafoor, zo overduidelijk is, moet gezegd worden dat het latere werk van Van Lohuizen meer eenheid vormt. Een boekje als Diamond Matters is wat dat betreft dus veel beter als documentair verslag. Rivieren lijkt toch meer weg te hebben van een overzicht van het werk van Van Lohuizen. Het pleit voor de fotograaf dat zijn nieuwe projecten eigenlijk mooier zijn dan de losse hoofdstukken in Aderen. Het wachten is op een nieuw boek van Van Lohuizen. Een aanpak zoals Eugene Richards had in The Fat Baby zou dan een mooie optie zijn waarbij hij gemakkelijk zijn verschillende, nieuwe en beter vastgelegde onderwerpen in een boek zou kunnen bundelen. Van Katrina tot Sudan. Als lezer hebben we niet een overkoepelend thema nodig om de fotografie van Van Lohuizen te kunnen waarderen.


 

RWANDA (1997)

Chris Keulen

L.J. Veen
ISBN: 902542127
€10,- De Sleghte Amsterdam
144 pagina's

Stel je voor, er bestaan boeken als The Silence en Inferno van fotografen als Gilles Peress en James Nachtwey. Heeft het dan nog zin een boek over Rwanda te maken? 'Ja!', moeten fotograaf Chris Keulen en journalist Jeroen Corduwener hebben gedacht. In tegenstelling tot The Silence en Inferno is het boek Rwanda. Land zonder horizon geen puur fotoboek. Het bevat weliswaar verschrikkelijke, doch mooie, foto's over de nasleep van de genocide in Rwanda, maar het is vooral een boek dat verdomde handig van pas komt wanneer je meer over de achtergronden van de genocide in Rwanda te weten wilt komen. Een boek dat je wel zou willen hebben gelezen om The Silence te kunnen begrijpen. Maar daar begint het meteen te wringen. Valt, wat er te zien is in dit soort boeken wel te begrijpen. Gilles Peress lijkt in zijn haast tekstloze boek ervan uit te gaan dat teksten bij het fotograferen van dit soort helse situaties niet nodig zijn. Tot op zekere hoogte valt alles te begrijpen en te verklaren, zo ook de genocide in Rwanda. Peress koos er voor geen tekst te gebruiken. Corduwener en Keulen zoeken naar een verklaring. Welk van de boeken nu belangrijker is valt niet te ontkennen. Dat is The Silence, en Peress 'wint'
het wat dat betreft ook van James Nachtwey, die in Inferno liet zien enkele exact dezelfde situaties (lees bergen met doden) gefotografeert te hebben (Trouwens, het staat ons bij dat er een fotograaf ook precies dezelfde jongen in Rwanda fotografeerde als de jongen die Nachtwey aan eerste prijs van de World Press Photo hielp (wie weet welke fotograaf dat was mag het naar ons mailen). Dat The Silence een beter boek is dan Rwanda betekent echter niet dat het boek van Keulen overbodig is. Zowel voor de personen die willen weten wat er nu in Rwanda gebeurde en voor wie van prachtige fotografie houdt, is dit boek nog steeds een enorme aanrader. Vergelijkingen tussen fotografen en fotoboeken zullen er altijd zijn, kijk maar naar de vergelijkingen tussen Diepraam en Salgado die beide een boek over de Sahel maakten. Zo lang er grote gebeurtenissen plaatsvinden, zullen daar altijd fotografen en journalisten op af komen. Over een paar jaar kunnen we ook weer verschillende boeken over Libanon, Darfur, Irak en Afghanistan naast elkaar leggen. Of het zinvol is weten we niet, maar het blijft boeiend om te zien hoe verschillende mensen met hetzelfde onderwerp omgaan.

FALKLAND ROAD (1981)

Mary Ellen Mark

Knopf Publishers
ISBN: 0394509870
€20,-  Marktplaats
110 pagina's

Het is lang geleden dat we zo onder de indruk waren van een boek als nu. Hoewel dit werk van Mary Ellen Mark overbekend is blijft de impact van dit boek enorm. Mark publiceerde een deel van het boek in Stern, nadat de oorspronkelijke opdrachtgever, het Amerikaanse GEO, besloot het wegens de te expliciete foto's niet te publiceren. Ook toen zullen veel mensen geraakt zijn door de beelden. Wat allereerst opvalt is hoe dichtbij Mark bij haar onderwerp komt. De fotograaf die meteen naar boven komt drijven is Eugene Richards, die soortgelijke onderwerpen vastlegt. Voor die tijd was het boek, binnen de documentaire fotografie. Net als Susan Meiselas dat deed met Nicaragua werkte Mark ook in kleur. In 1981 was dat helemaal nog niet gebruikelijk. Zeker omdat mensen als Philip Jones Griffiths beweerden dat de kleurenfotografie zo'n beetje het grootste obstakel voor de documentaire fotografie ooit was. Gelukkig dat Meiselas en Mark deze opmerking naast zich neerlegden, want waarschijnlijk was dit boek minder mooi geweest wanneer het in zwart-wit gedrukt zou zijn.
De inhoud van het boek is bijzonder treurig. Mark legt het leven van jonge prostituees, hun bazinnen en hun klanten op Falkland Road in Bombay vast. Dat dit leven schrijnend is blijkt al uit de beelden, maar de verhalen die erbij horen zijn minstens even erg. Zo komen we er al snel achter dat de vrouw op de voorkant van het boek niet ouder dan 12 blijkt te zijn. We zien meerdere kinderen, die uit armoede tot de prostitutie zijn veroordeeld en het leven van slavinnen leiden. Ze leven letterlijk in kooien.
Mark fotografeerde dus kinderen die als prostituees werkten. Ze deed dit op een niets verhullende, doch respectvolle, wijze. Vraag is dan ook of'een boek als deze nu nog gemaakt zou kunnen en mogen worden. In het nawoord van de heruitgave van Falkland Road (Steidl, 2005) geeft ze zelf het antwoord. Ze zegt dat tegenwoordig geen enkel tijdschrift een onderwerp als dit nooit zou publiceren. Volgens Mark is de enige vorm van documentaire fotografie die van oorlog, rampen en conflictsituaties. De rest is vervangen door mode en beroemdheden. Toch erkent ze ook dat het tegenwoordig ook moeilijk is toegang te krijgen tot een onderwerp als dit. Mensen zullen zich in een wereld met internet niet zo snel meer zo laten fotograferen. Mark eindigt met de opmerking dat Falkland Road voor haar een van de belangrijkste fotoprojecten ooit was. Het was de tijd voordat AIDS zo'n grip op de wereld had gekregen. Ze had een hechte band met de mensen die ze vastlegde. Nu vraagt zij zich af of ze nog in leven zijn. Mark is nooit meer teruggegaan naar Falkland Road.

CENTRAL PARK (1995)

Bruce Davidson

Aperture
ISBN: 0893816256
€13,95 Selexyz Scheltema Amsterdam
128 pagina's

Bruce Davidson dragen we een warm hart toe. Een fotograaf die boeken als East 100th Street en Subway op zijn naam heeft staan kan weinig fout doen. Central Park, over het fameuze park in New York valt in eerste plaats op door de diversiteit. NIet alleen in technisch opzicht maar ook qua onderwerpskeuze. Davidson gebruikt middenformaat, extreme groothoek en panorama lenzen. Maar de onderwerpen die hij vastlegt varieren van sociaal naar landsschapsbeelden. De beelden van het park in de winter zijn erg mooi. Soms lijkt de fotograaf zich te gedragen als een huwelijksfotograaf wat resulteert in ietwat saaie foto's. Maar toch, als de beelden geplaatst worden tussen al het andere dan past het er prima in. Uiteraard staan er ook de dakloze bewoners van het park in het boek, maar gek genoeg blijven deze beelden niet het langst hangen. Central Park is een boek dat alle facetten van het leven weergeeft, alles geconcentreerd op dat ene stuk New York, maar gelukkig heeft het boek nu eens niet een rauwe nasmaak.

AMSTERDAM & DE REST VAN DE WERELD (2002)

Wubbo de Jong

De Verbeelding
ISBN: 9074159486 
€11,90 De Slegte Amsterdam
186 pagina's

Jarenlang werkte Wubbo de Jong voor de Amsterdamse krant Het Parool. In dit boek dat vlak voor zijn overlijden werd samengesteld voeren de foto’s voor deze krant de boventoon. De titel van het boek doet echter vermoeden dat zijn werk toch niet enkel het nieuws in Amsterdam behelst. Sterker nog, uit de teksten van verschillende hoofdredacteuren van de krant blijkt dat de beelden die de Jong buiten onze landsgrenzen maakte hem meer aan het hart lagen dan de beelden die hij in Amsterdam en Nederland schoot. Een serie over de hongersnood deed hem meer dan het maken van een reportage over de Haagse politiek. Hiervan gruwde de fotograaf eigenlijk. Opdrachten over de Nederlandse politiek zag hij als een straf, zo blijkt op de in het boek opgenomen teksten.
Amsterdam & de rest van de wereld bevat foto’s uit de periode 1971-2000. De laatste foto stamt uit 2002 en is een portret van de fotograaf zelf geschoten door Pim Westerveel. Waarschijnlijk een van de laatste gepubliceerde foto’s van de Jong, vlak voor zijn dood. De eerste foto stamt uit 1971 en laat zien dat de Jong aan het begin van zijn carrière nog druk bezig was met experimentele grafische afdruktechnieken. Leuk, omdat het iets over zijn carrière zegt, maar eigenlijk overbodig omdat het zo afwijkt van zijn latere beelden, die wat mij betreft duidelijk beter zijn. Ook het portret van de fotograaf zelf komt mij enigszins overbodig over. Ten eerste omdat het niet eens een bijzondere foto is, en ten tweede omdat hiermee het boek teveel nadruk op de fotograaf legt. Het voldoet om naar de beelden van de Jong. De teksten over de man zijn boeiend, van de andere foto’s afwijkende beelden zijn echter overbodig. Net zoals de klein afgedrukte foto’s van de fotograaf in actie aan het einde van het boek. Het lijkt er wel op dat de uiteindelijke samensteller van het boek zoveel mogelijk Wubbo de Jong in het boekheeft willen proppen. Overdaad schaad.
Buiten de ietwat rommelige samenstelling van het boek kan ik niet anders dan zeggen dat het boek indruk maakt. Eigenlijk is het in te delen in reportagefotografie en portretfotografie. Wat mij betreft wint daarbij de reportagefotografie het, zowel qua originaliteit als qua inhoud. Op enkele bekende buitenlanders, zoals de schrijver James Baldwin, zijn het vooral portretten van Nederlanders. Ook al zijn het mooie portretten, echt diepe indruk achterlaten doen ze niet. Het portret van Joost Prinsen bijvoorbeeld doet wel heel erg denken aan het portret van Pablo Picasso door Irving Penn. De portretten van Henny Vrienten en Bono lijken spiegelbeelden, beide toch erg mooi. Het portret dat de meeste indruk achterlaat is dat van een maniakale Peter Klashorst.
Wat opvalt aan de reportagefoto’s is dat deze steeds beter en indrukwekkender worden. De beelden die de Jong in Ethiopië, Madagaskar, Oost-Europa en Rwanda maakte missen hun doel niet. De Jong zei over zijn foto’s: ‘Ik wil het verhaal vertellen, het verhaal van de misstanden, van de ellende. En heel misschien dragen mijn foto’s ertoe bij dat de lezers zich van die ellende elders bewust worden’.De verzameling foto’s zal zeker dat doel bereiken, maar belangrijker is de beelden op een bepaalde manier evolueren. Waar de oude foto’s onmiskenbaar uit de jaren ’70 komen (grote korrel en overduidelijke toepassingen in de donkere kamer), daar worden de foto’s begin jaren ’90 steeds moderner en zouden ze zelfs vandaag de dag nog zo gepubliceerd kunnen worden zonder op te vallen als ‘klassieke’ beelden. De foto uit 1995 van een getraumatiseerd Rwandees kind is hier een treffend voorbeeld van. Simpel, maar o zo doeltreffend.

THE KNIFE AND GUN CLUB (1995)

Eugene Richards

The Atlantic Monthly Press
ISBN: 0871136244
€10 internet
240 pagina's

Deze tweede editie van The Knife and the Gun Club uit 1989 is een indrukwekkend fotografisch verhaal van de spoedafdeling van een ziekenhuis in New York. Foto's in de ambulance tot de operatietafel of, in het ergste geval, het mortuarium. De meest indrukwekkende foto is dan ook het beeld waarin een priester het laatste sacrament voorleest aan een patient die van zij tot zij is gehecht. Bij Eugene Richards vraag je je keer op keer af hoe hij het voor elkaar speelt zo dicht in de buurt van zijn onderwerp te komen en het zo gevoelig vast te leggen. Van patienten in paniek tot aan totaal uitgebluste medewerkers van het ziekenhuis. In Nederland viel Willem Poelstra een tijdje terug in de prijzen met zijn (in het Volkskrant Magazine gepubliceerde) serie over ambulances in Nederland. Poelstra maakte, als eindexamenproject voor de Fotoacademie, een erg mooie serie, die deed denken aan dit vroegere werk van Richards. Een vergelijking maken heeft geen zin, maar mensen die de serie van Poelstra boeiend vonden zullen zeker plezier beleven aan The Knife and the Gun Club. Zeker omdat wederom de teksten een meerwaarde geven aan het boek. Zo zorgen bijvoorbeeld de dialogen tussen chirurgen dat de hectiek die de beelden tonen, nog meer voelbaar worden.

BEIRUT: A CITY IN CRISIS (1983)

Don McCullin

New English Library
ISBN: 0450 060373
€30 via internetboekhandel in Cyprus
125 pagina's

Op Fotoboeken worden regelmatig boeken van McCullin besproken en misschien is dit alles wel een beetje teveel. Toch, na het zien van foto's in de kranten van de afgelopen weken kunnen we haast niet om dit boek heen. De geschiedenis herhaalt zich. Het Beirut van nu laat dezelfde beelden zien als dit boek een dikke twintig jaar geleden al deed. Doffe ellende krijgen we te zien. Een stad in puin geschoten. Maar zoals McCullin schrijft: "When I go to war and I see a city like Beirut, one of the things I detest most is when people write stories saying, 'The Death of an City' or something like that. Cities never die. You can bomb cities flat and they will come back and live, because of the tenacity of the people and the basic will to survive. I saw some horrendous crimes against humanity in Beirut - bombing and shelling and killing. It just makes people more resilient."

HUMANITY AND INHUMANITY (1994)

George Rodger

Phaidon
ISBN: 0714831654
€20 de Sleghte Amsterdam
320 pagina's

George Rodger, oorlogscorrespondent van Life magazine werd bekend over de hele wereld doordat hij de eerste fotograaf was die foto's maakte in het kamp Bergen-Belsen. Na de oorlog was hij een van de medeoprichters van het fotoagentschap Magnum. Het is een van die andere oprichters van Magnum, Henri Cartier-Bresson, die verantwoordelijk is voor het voorwoord van Humanity and Inhumanity. Rodger, dus bekend van zijn foto's van de Blitzkrieg tegen Groot-Brittannie, Bergen-Belsen en bevrijd Europa. Dat alles haalt Cartier-Bresson aan. Maar Cartier-Bresson kan niet nalaten om een sneer uit te halen naar Leni Riefenstal. De cineaste die met Triumph des Willens een belangrijke film voor Hitler maakte. Het lijkt of in het voorwoord even met Riefenstahl, die zich na de oorlog bezig bleef houden met fotografie, afgerekend wordt. '(...)and George recorded the magnicent Nuba tribe long before Leni Riefenstahl and with infinitely more humanity.' Cartier-Bresson heeft gelijk. De beelden die Rodger van de Nuba maakte zijn inderdaad beter dan die van zijn Duitse collega (van wie overigens bij Taschen een dik boek over Afrika en de Nuba is uitgegeven).
Dat Rodger zich, in de jaren '50, toelegde op het fotograferen van de Nuba heeft een belangrijke oorzaak. Die ligt in Bergen-Belsen. Rodger fotografeerde daar de stapels lijken en de weinige overlevenden van de terreur van de nazi's. Ondanks de ellende die zich voor zijn camera afspeelde bleef Rodger zich voornamelijk richten op het vinden van de juiste composities. Dit verwijt wordt nu dagelijks aan fotografen als James Nachtwey gemaakt. Het grote verschil is echter dat Rodger dit over zichzelf zei. De fotograaf liep als gevolg van deze constatering zo'n grote psychische schade op en besloot nooit meer als oorlogsfotograaf te werken.
In Humanity and inhumanity, een chronologisch overzicht volgen we Rodger in Londen, dat gebombardeerd wordt, hij is in Azie en via Noord-Afrika volgen we Rodger naar Italie. In die zin valt het boek te lezen als een roman, een roman die steeds grimmiger wordt. Beelden uit bevrijd Belgie en Nederland laten zien hoe er afgerekend wordt met collaborateurs. Het absolute dieptepunt in het leven van Rodger vinden we in het midden van het boek. In tegenstelling tot de andere pagina's zijn de pagina's die de beelden van de bevrijding van Bergen-Belsen bevatten zwart. Het zijn verschrikkelijke beelden, die later navolging zouden krijgen in boeken van bijvoorbeeld Gilles Peress. Bizar zijn ook de portretten die hij in Bergen-Belsen maakte van de kampbewakers, die met naam en toenaam in het boek voorkomen.
Na het leed dat getoond wordt begint dan, volgens de makers althans, het belangrijkste deel van het boek, het hoofdstuk met de toepasselijke titel 'Magnum Opus'. Dat de ellende van de Tweede Wereldoorlog voorbij is druipt van de foto's af. Geen lijken maar dresserende konijnen. Het is slechts een opstap naar de andere bekende kant van Rodger. Zijn Afrikaanse foto's van eind jaren '40 en de jaren '50. Over het algemeen dragen deze foto's een sterk koloniaal karakter, maar in zijn reportage over de Nuba ontstijgt Rodger zichzelf. Trots lijkt hier voor Rodger het belangrijkste wat hij vast wilde leggen. Bij de portretten van de Kordofan zien we waar McCullin welhaast geinspireerd moet zijn voor zijn boek Don McCullin in Africa. Verder zien we nog een van de mooiste portretten van Dr. Albert Schweitzer, al zijn er heel veel mooie portretten van deze man, ooit gemaakt.
Naast Afrika reisde Rodger ook nog door het Midden-Oosten en Azie. Het levert een reeks aan bekende en minder bekende beelden van grote historische waarde, zoals de begrafenis van Winston Churchill. In 1979 eindigt de reis van Rodger als fotograaf met beelden van Masai in Kenia.
Het boek is erg mooi, en is voor weinig geld makkelijk verkrijgbaar. Waarschijnlijk doordat Rodger als fotograaf bij de huidige liefhebbers van fotografie toch minder tot de verbeelding spreekt dan zijn vrienden Cartier-Bresson en Robert Capa. Misschien is zijn fotografie van mindere kwaliteit. Waarschijnlijk komt het omdat, vooral zijn latere werk, nu misschien wat oubollig overkomt. Verder ligt de nadruk van het boek, meer dan bij zijn tijdgenoten, niet meer op oorlog maar heeft het meer antopologische waarde. Dat zal niet iedereen bevallen. Hoewel zijn naoorlogse foto's ook erg goed zijn,blijven het toch de beelden van The Blitz en Bergen-Belsen die nu nog de meeste indruk maken en dat terwijl de makers van het boek zo graag wilden tonen dat het beste werk van Rodger na de oorlog kwam. Daarin zijn ze met Humanity and inhumanity niet geslaagd. Met een goed en degelijk overzichtswerk van de fotograaf wel.

COLD HEAVEN (2001)

Don McCullin

Christian Aid
ISBN: 0904379477
€17 Scheltema, Amsterdam
36 pagina's

Er zijn veel fotografen die zich met het onderwerp AIDS hebben beziggehouden. In Nederland heeft niet lang geleden Pep Bonet succes gehad met Posithiv+. Geert van Kersteren ging hem voor met Mwendanjangula! een boek over AIDS in Zambia dat later op deze site besproken zal worden.  Zijn Magnum-collega Larry Towell maakte in verschillende werelddelen foto's van dit onderwerp. Ook James Nachtwey van VII legde de gevolgen van de ziekte vast. Don McCullin legt in een tweetal boeken vast hoe AIDS in Africa huishoudt. Het eerste boekje, uitgegeven door hulporganisatie Christian Aid is Cold Heaven. De hele inhoud is te zien op de site van de organisatie. De foto's laten een McCullin zien die relatief nieuw is. Geen spectaculaire oorlogsfotografie, maar voornamelijk gitzwarte portretten van geïnfecteerden. Wat wel weer herkenbaar is zijn de beelden waaruit het mededogen van de fotograaf spreekt. In 2004 keerde McCullin terug om voor dezelfde organisatie een nieuwe serie te maken die resulteerde in Life Interrupted.

TELEX IRAN (1997)

Gilles Peress

Scalo publishers
ISBN: 3931141365
€20 internet
101 pagina's

Overal duiken ze op tegenwoordig, de aanbiedingen van Peress zijn klassieker Telex Iran. Oorspronkelijk uitgegeven in 1984, maakte dit boek grote indruk. En dat doet het vandaag de dag nog steeds. Peress, bekend om het vastleggen van grote gebeurtenissen zoals de genocides in Bosnie en Rwanda, maakte dit boek naar aanleiding van de revolutie in het Iran van 1979. Het verdrijven van de Sjah en het aan de macht komen van Khomeini wordt in dit boek op subtiele maar treffende wijze vastgelegd. Maar het zijn niet alleen de foto's die weergeven hoe de situatie op dat moment was. Ook geen uitgebreide teksten die de situatie schetsen (al is er ruimte voor een mooi betoog door Gholam-Hossein Sa'edi), maar de indrukwekkende beknopte telexberichten tussen Peress, ter plaatse, en zijn agentschap in Parijs. Dat geeft niet alleen een zeer spannende dimensie aan het boek, waarbij de gevaren voor een fotograaf al snel duidelijk worden, maar ook een grappige en soms absurde. Bijvoorbeeld een korte discussie over de nadelen van het gebruik van Kodachrome film. 'Dear Gilles, Films well received and all technically good stop just leaving for lab with guy stop congratulations stop do you have only us kodachrome as it takes three days longer in paris to process than french kodachrome due to non inclusive processing price. Best Jimmy'

   

THE PHOTOBOOK: A HISTORY, VOLUME II (Gesigneerd 2006)

Martin Parr & Gerry Badger

Phaidon
ISBN: 0714844330
€75 Foam, Amsterdam
336 pagina's

Tijdens een lezing van Martin Parr in het Amsterdam FOAM leerden we dat verzamelaars van fotoboeken fanatici zijn. Tevens werd duidelijk dat er in deze tijd een hype rondom het fotoboek is ontstaan, met de daarbij behorende voor- en nadelen.
We kunnen lang stilstaan bij een recensie over dit tweede deel dat over het fotoboek gaat, maar op de site van Photoq was al eerder een recensie te lezen van Han Schoonhoven. Die recensie lijkt ons voldoende informatief.
Nee, in dit geval zullen we ons beperken tot wat Parr tijdens de lezing zoal over het fotoboek vertelde en onze eigen ervaringen ermee. Vooral met de voor- en nadelen en het aspect van het fanatieke verzamelen.
The Photobook van Parr en Badger is erg interessant voor de verzamelaar van fotoboeken. Boeiend is het om te zien hoe de samenstellers van het boek een keuze maken uit duizenden fotoboeken. Wat hebben ze over de boeken te vertellen en welke boeken van onze favouriete fotografen kiezen ze uit? Welke Nederlandse fotografen zijn in de delen opgenomen? Het grootste gevaar van het boek is dat het lijkt dat we hier daadwerkelijk met een paar honderd boeken te maken krijgen die tot de belangrijkste ooit geproduceerd behoren. Liefhebbers van modefotografie zullen weinig in het boek zien, maar ook andere liefhebbers zullen hun lievelingsboek kunnen missen. Vaak kunnen we ons boos en druk maken over de 'lijsten' van beste films, muziekalbums en nu ook fotoboeken die anderen voor ons samenstellen. Maar in het geval van The Photobook valt er, wat ons betreft, weinig op aan te merken. Wie geregeld kijkt op Fotoboeken-web.log zal gezien hebben dat er op deze weblog nauwelijks andere boeken dan documentaire boeken besproken worden (daar komt binnenkort een uitzondering op met een boek van Sarah Moon). Toch denken wij dat Parr en Badger hun boek(en) goed hebben opgedeeld in thema's waarbinnen zij vaak zinnige keuzes maken. Heel af en toe verbazen ons bepaalde keuzes en het weglaten van fotografen maar wat leuker, en gevaarlijker is, is dat zij ons ook weer nieuwe titels tonen die ons als fanatici (Parr lijkt ons te kennen) direct naar het internet sleuren om aan het bestellen te slaan.
Dan eerst maar eens over de keuzes. Waarom geen boeken van Salgado. We weten dat niet iedereen gediend is van zijn 'mooie' foto's maar Parr heeft bijvoorbeeld wel het boek Inferno van James Nachtwey in het geheel opgenomen. Bij een bespreking van een boek van de Canadese fotograaf Larry Towell wordt Salgado genoemd. Badger zegt dat zowel Towell als Salgado oog voor compositie hebben, maar dat Towell, in tegenstelling to Salgado, daar vrijer mee omgaat en 'warmere' foto's maakt. Dit lijkt ons een punt waarover niet iedereen het met de auteurs eens zal zijn. Wij echter delen hun mening, maar het weglaten van Salgado uit het boek bevreemd ons toch.
Een ander punt ter discussie is de tekst bij en de keuze van The Destruction Business van Donald McCullin. Daarbij wordt beweerd dat McCullin het meer moet hebben van ijzersterke losse foto's die niet meer willen aantonen dan dat oorlog hel is. Dat waarderen de auteurs maar tegelijkertijd melden zij niet dat McCullin wel degelijk boeken op zijn naam heeft staan waarbij het thema verder gaat dan enkele losse beelden. We noemen een boek als Beirut a city in crisis of de Homecoming en Perspectives.
Maar goed, over het algemeen sluiten we ons aan bij Parr en Badger. Leuker, zeker voor de fanatici onder ons, is dat er ook boeken besproken worden die minder bekend zijn en natuurlijk de boeken die je slechts met heel veel geluk in de winkel tegen komt. De boeken House of bondage van Ernest Cole en het boek Conversations of the dead: Photographs of prison life van Danny Lyon vonden onze hernieuwde aandacht door The Photobook.











 

 

IN OUR TIME (1989)

Diverse fotografen

Norton publishers
ISBN: 0393027678
€35 de Sleghte Amsterdam
456 pagina's

Dit boek, ontworpen door de Franse curator, publicist en eminent fotokenner Robert Delpire, geldt als het belangrijkste overzichtswerk van het fotoagentschap Magnum. Het is een behoorlijk dik boek dat voldoende leesvoer biedt over niet alleen het agentschap Magnum, maar over de gehele discipline van de documentaire fotografie. In verschillende hoofdstukken wordt een enorme schat aan informatie gegeven. Te beginnen met het hoofdstuk door William Manchester over (documentaire) beelden in het algemeen. Daarna volgt een hoofdstuk over de oprichters van Magnum. Dan volgen ongeveer 350 bladzijden met bekende en onbekende beelden uit het Magnumarchief. Het boek eindigt met informatie over de leden van Magnum en een chronologisch overzicht van het agentschap. Het leukste hoofdstuk, en daarmee loopt het boek voor op het bekende boek van Parr en Things as they are, is het hoofdstuk over hoe Magnum nu in tijdschriften en boeken verscheen. In dat hoofdstuk ziet de liefhebber van het fotoboek de bekende eerste drukken van onder andere Telex Iran, Nicaragua, East 100th Street, Vietnam Inc., Exploding into life en de eerste publicaties van reportages van Capa en Cartier-Bresson voorbij komen.
Een groot probleem bij dit soort boeken is de beperkte houdbaarheid. Ook bij Magnum verschijnen en verdwijnen fotografen. In de zeven jaar sinds het verschijnen van dit boek is er veel gebeurd. Magnum, dat dit jaar 60 jaar oud wordt, zal komend jaar vele nieuwe boeken laten verschijnen. Zal In Our Time in een nieuwe, herziene versie verschijnen. Het is te hopen dat het boek aangevuld zal worden met beelden van nieuwe fotografen, maar ook dat fotografen als Sebastiao Salgado en Eugene Richards, die geen deel meer uitmaken van Magnum, nog in zo'n boek zouden blijven opgenomen. Verder horen ook fotografen die ooit deel uitmaakten van Magnum in dit boek thuis. Al in 1989 werden bepaalde fotografen uit het boek weggelaten. Iets dat niet hoort. Wachten is dus op een update van In our time met daarin nieuwe fotografen, nieuwe en aangevulde biografieen, en hopelijk een uitgebreide hoofstukken met daarin sinds 1989 nieuw verschenen boeken. Het boek zou met gemak 100 extra pagina's kunnen hebben. Maar goed, misschien wordt er bij Magnum voor een moeilijkere oplossing gekozen en wordt er een geheel nieuw boek geschreven. Of dat beter is dan In Our Time, dat valt nog te bezien.

ROBERT CAPA - THE DEFINITE COLLECTION (2004)

Robert Capa

Phaidon
ISBN: 0714844497
€35 American Book Centre, Amsterdam
572 pagina's

Robert Capa, nog een kleine week in het Joods Historisch Museum te zien, is een fotograaf die tot de verbeelding spreekt. Zijn faam berust op een aanzienlijk aantal iconen uit de geschiedenis van de fotografie. IN 2004, vijftig jaar nadat hij in Indo-China op een landmijn was gestapt kwam dit overzichtswerk uit. Een lijvig boek samen gesteld door zijn broer Cornell Capa en zijn broer Rhichard Whelan, boordevol bekende, maar ook onbekende foto's. Dat Capa een waaghals was blijkt inderdaad uit de foto's. Maar toch is het ook leuk om te zien dat Capa niet alleen maar oorlogen fotografeerde. Zo zijn foto's die hij van de Tour de France maakte een verademing tussen alle politiek geladen foto's. Ook is het bijzonder dat er foto's in het boek zijn opgenomen waarvan wij niet zeker wisten of ze van Robert Capa waren, zoals die van Haile Selassie, keizer van Ethiopie, die de Volkenbond toespreekt in 1936, omdat Italie zijn land was binnengevallen.
Het boek is mooi weergegeven en bevat 937 zwart-wit foto's, waaronder uiteraard zijn laatste foto. Een probleem daarbij is dat het onderschrift bij die foto vermeld dat het de laatste zwartwit-foto is die Capa maakte. Dat insinueert dat er misschien ook nog een kleurenfoto gemaakt zou zijn. Onlangs zijn er kleurenfoto's gevonden die Capa maakte tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze zouden aan de aandacht zijn ontsnapt. De Volkskrant publiceerde deze in 2004. Verder wordt over Capa gezegd dat hij, de dag dat hij overleed, twee camera's bij zich had. Een contax met zwartwit-film en een fuiji met een kleurenfilm. Zou hij daarop zijn allerlaatste foto hebben gemaakt en was die misschien niet zo interessant als zijn laatste zwartwit-foto? Het staat in ieder geval vast dat Robert Capa, The Definite Collection dus helemaal niet zo compleet is. Natuurlijk zullen de samenstellers heel veel foto's van Capa buiten het boek gelaten hebben en natuurlijk viel de uitgave van het boek samen met het vinden van die kleurenfilms, geschoten op Kodachrome. In 2005 verscheen weliswaar meteen het boek Capa in Color, maar toch, men zou zich misschien moeten buigen over die kleurenbeelden, en een herdruk van The Definite Collection moeten overwegen. Het zou een interessant boek er alleen maar interessanter op maken. Opheldering over de eventuele echte allerlaatste foto, zwartwit of kleur, zou daarbij geen luxe zijn.

AFRIQUES (2005)

Raymond Depardon

Hazan
€54 Premsela Amsterdam
ISBN: 2754100458

In 2005 werd er tijdens het IDFA in Amsterdam veel aandacht besteed aan Raymond Depardon. Niet alleen als fotograaf geniet hij grote bekendheid maar ook als filmer. Depardon heeft op veel plekken in de wereld gewerkt maar Afrika speelt een belangrijke rol in zijn carriere.
Deze enorme uitgave laat foto's zien die Depardon maakte vanaf de jaren zestig tot ongeveer eind jaren negentig. Wat direct opvalt is de schoonheid van de uitgave. Een dik boek met alleen maar foto's. Teksten geven onder de foto's aan wat er te zien is en wanneer Depardon de beelden schoot. Meer niet. Dat is voldoende.
Een nadeel van zo een lijvig werk is dat de kwaliteit van de foto's erg varieert. Soms toont Depardon prachtige veelzeggende foto's. Een andere keer lijkt de fotograaf slechts een tafereel te fotoraferen dat een gemiddelde, mits door een getrainde fotograaf gemaakte, vakantiefoto, wat inhoud betreft, nauwelijks overtreft. Dat wil niet zeggen dat we geen waarde moeten hechten aan dit boek. Mensen die niet slechts in de politieke situatie van Afrika zijn geinteresseerd, maar juist willen weten hoe dat Afrika er nu werkelijk uitziet, doen er goed aan het boek te bekijken. Ook Depardon toont, in beperkte mate, de ellende in Afrika, maar wat belangrijker is blijft zijn menselijke manier vastleggen van de Afrikaanse bevolking. Nadat we dit boek doorgelezen hebben beklijft niet een negatief, maar juist een positief gevoel. Afrikanen lijden niet alleen honger, nog slachten zij elkaar enkel af. Depardon poogt het allerdaagse leven te tonen en slaagt daar behoorlijk in. Kritiek op fotografen dat zij een te negatief beeld van het donkere continent schetsen is niet van toepassing op deze Franse fotograaf.

GO NO GO (2003)

Ad van Denderen

Paradox
€45 via Paradox

Bij het inkijken van dit boek mogen we gerust spreken van het Magnum Opus van Ad van Denderen. Het veelvuldig bekroonde Go No Go is wat ons betreft een van de mooiste fotodocumenten gemaakt door een Nederlandse fotograaf. Van Denderen is vele jaren bezig geweest om de stroom vluchtelingen naar Fort Europa vast te leggen. Hij is er in geslaagd de lezer een volledig beeld te geven van de reis die vluchtelingen moeten maken om terecht te komen in een Europees land. Niet alleen de reis, maar ook de ontvangst door Europa en de veelal teleurstellende situaties waarin vluchtelingen terecht komen word treffend vastgelegd. De beelden, gemaakt in zwart-wit worden een enkele keer onderbroken door sterk uitvergrote kleurenbeelden uit vakantiefolders over de landen waar de vluchtelingen vandaan komen. De reis van Europeanen naar die bestemmingen hebben kennelijk een ander doel dan dat van de gemiddelde vluchteling. Dit contrast tussen het rijke Europa en de arme landen eromheen is schrijnend. Van Denderen staat dichtbij zijn onderwerp en dat is de kracht van het boek. Geen afstand waardoor de lezer meegevoerd wordt met de stroom. Het boek wekt geen medelijden, daarvoor lijken de meeste vluchtelingen te zelfverzekerd, maar het opent hopelijk wel onze ogen.
Bij het boek hoort ook een zeer interessante website waarop de beelden bekeken kunnen worden, maar waar de lezer ook uitvoerig achtergrondinformatie kan vinden over dit onderwerp.
Kijk op de site Go No Go.

THE SILENCE (1995)

Gilles Peress

Scalo Books
ISBN: 188161638
€30 Internet
160 pagina's

In 1994 reisde Peress door Rwanda, in de nadagen van de genocide, om in het kader van zijn project de directe gevolgen van de klassenstrijd tussen Hutus en Tutsis vast te leggen. Met dit boek is Peress verder gegaan dan in Farewell to Bosnia, dat ook veel schokkende beelden bevatte. The Silence wekt walging en ontzetting op, althans het grootste deel van het boek. De gruweldaden in Rwanda kwamen, mede door de aandacht van de media voor het conflict op de Balkan dat in dezelfde tijd plaatsvond, nauwelijks in de media. Maar de aandacht die er voor was, bleek schokkend. Toch zijn de beelden die Peress er maakte erger dan wat de media toonde. The Silence doet denken aan de beelden van de vernietigingskampen uit de Tweede Wereldoorlog van George Rodger en Margaret Bourke-White. Ondanks deze herinnering zegt Peress dat voor deze gruweldaden een historische benadering onmogelijk is. Het boek, zeker het begin ervan, ademt, meer dan zijn voorganger, dood uit. De bladzijden zijn aan de zijkant gedompeld in zwart inkt, waarmee het boek des te meer een krachtige aanklacht wordt.

‘The immensity of this crime is beyond our imagination and is only surpassed by the unbelievable indifference of the West and the developed nations who would have been able to intervene and prevent the crime…The questions raised here is if man is fundamentally

good or bad, if there is a possible redemption, if there can be compassion and solidarity.’

Sterker nog dan in Farewell to Bosnia richt Peress zijn pijlen op de onverschillige regeringen van Europa en Noord-Amerika. Wederom is er weinig tekst, hoewel de situatie in Rwanda nu in context geplaatst wordt door een pamflet geschreven door Alison Des Forges van Human Right Watch. Maar ook al gebruikt Peress ditmaal weer weinig tekst, de tekst die hij gebruikt heeft een bedoeling. Het zijn bijna bijbelse teksten en met deze teksten verdeelt hij het boek in drie stukken. Met de hoofdstukken ‘The Sin’, ‘Purgatory’ en ‘The Judgement’ creëert hij orde in wat een totale chaos lijkt. Verder begint en eindigt hij het boek met foto en tekst over een moment waarin Peress direct geconfronteerd wordt met een van de moordenaars.

Rwanda

Kabuga 27 may 1994

16h:15

A prisoner, a killer is presented to us,

It is a moment of confusion, of fear,

Of prepared stories.

He has a moment to himself.

Rwanda

Kabuga 2 may 1994

16h:18

as I look at him he looks at me.

Meer dan zijn vorige werk is hier een vergelijking, in woord en beeld, met de Bijbel aan de orde. Peress, die overigens geen christelijke achtergrond heeft, begon zichzelf tijdens zijn werk in Rwanda fundamentele vragen over goed en kwaad te stellen. Hij kwam tot de conclusie dat de mens voor minimaal 50% kwaad in zich zou hebben. Een indringend beeld waarin op een huis het woord ‘Hutu’ geschreven staat doet denken aan het verhaal uit het Oude Testament waarbij de Farao tekens op de deuren van de Israëlieten liet zetten. Maar in tegenstelling tot het Bijbelverhaal bood in Rwanda het woord ‘Hutu’ op een deur bescherming, aangezien de Tutsis afgeslacht werden. Desalniettemin is een vergelijking niet te ontkennen.

Dit voorbeeld van Bijbelse herkenning heeft Peress niet zelf in gang gezet, de lijken en teksten op deuren waren immers daar. Toch creëert Peress zelf ook een connectie met het religieuze. Dat zit hem in de driedeling van het boek. Eerst de zonde en na de vervolging de straf. Door die keuze in het boek te maken plaats Peress zich boven zijn onderwerp. In kritieken wordt geschreven dat hij zich daarbij een goddelijke rol aanmeet, maar dat gaat te ver. Misschien dat Peress een structuur probeert aan te brengen op een plek waar geen structuur zou zijn, maar hij laat wederom de lezer oordelen. In haar kritiek schrijft François Debrix van de universiteit van Florida dat Peress, door gebruik te maken van deze bijbelse thematiek, ook probeert te tonen dat verlossing en verzoening mogelijk is in Rwanda. Dat de moordenaars geen monsters maar mensen worden in het boek. Dat is een totaal absurde beschuldiging. Peress schept orde, en ondanks het lijkt dat Rwanda in totale chaos verviel, was de genocide georganiseerd. De orde heeft Peress voor zichzelf geschapen. Dat Peress in zijn boek een moordenaar toont die in een tweede foto direct in de camera kijkt zorgt er niet voor dat de lezer medelijden krijgt met de man. Het blijft een moordenaar, die, misschien, spijt heeft. Peress geeft de moordenaars hiermee weliswaar een gezicht, maar alleen een simpele ziel zal door dit beeld anders tegen de genocide aankijken. De kritiek dat Peress een rechtsprekende god lijkt is eveneens vreemd. De straf die de moordenaars, de Hutu’s treft komt in het boek al naar voren. Het is niet Peress die straft, geen rechter, maar de natuur.

In het tweede deel van het boek, ‘Purgatory’, bevinden de moordenaars en hun families zich in het vagevuur. Ze lijken op weg naar de definitieve straf. In beelden leidt dit tot foto’s van een massale vlucht van Hutu’s naar Tanzania. Dat is een zware beproeving, maar om aan de wraak van de Tutsi’s te ontkomen hebben zij geen keuze. De finale van het boek is te vinden in ‘Punishment’. De Hutu’s leven in vluchtelingenkampen aan de grenzen van Rwanda. Daar worden zij in grote aantallen getroffen door cholera. De beelden zijn net zo schokkend als de beelden van de afgeslachte Tutsi’s. Juist deze beelden roepen de herinneringen op aan de Duitse concentratiekampen. Zoals in het eerste deel zijn wederom duizenden onschuldige slachtoffers, maar nu kijkt de lezer naar de beelden met de wetenschap dat er zich tussen de lijken ook misdadigers bevinden.

The Silence toont de donkerste kant van het leven. Het oordeel voor de menselijke zonde lijkt al te zijn geveld, maar wederom blijft zelfs nu het laatste oordeel bij de lezer. Het boek zal bij velen een afkeurende reactie teweegbrengen. De discussie waarin mensen menen niet geconfronteerd te willen worden is van toepassing op dit boek. Maar misschien is juist de bedoeling van Peress om juist die mensen die deze beelden niet willen zien te confronteren met de dingen die gebeuren en ze daarmee te dwingen na te denken over hun eigen, en de rol van hun volksvertegenwoordigers, in dit geheel.

ZWART IN BLANK AMERIKA (1968)

Leonard Freed

De Bezige Bij
ISBN: onbekend
€7,- internetveiling
208 pagina's

Op 29 november 2006 overleed Magnum-fotograaf Leonard Freed. De Amerikaanse fotograaf die zich na enkele omzwervingen door Europa een tijd in Amsterdam vestigde. Hij zou hier in de periode 1953-1963 blijven.
Freed fotografeerde verschillende onderwerpen intensief. Te denken valt aan de series over de politie van New York en de beelden die hij in Israel maakte. Maar Zwart in blank Amerika leverde hem de meest 'iconen' op. In bijna alle overzichtswerken over de fotografie van de twintigste eeuw staan beelden uit dit boek dat uiteraard niet alleen in het Nederlands verscheen.
Het boek over rassendiscrimininatie in de Verenigde Staten is een indrukwekkend en veelzijdig boek. We zien armoede, protest, uitingen van haat, maar ook trots. Kijk naar het openingsbeeld van een zwarte G.I. in Berlijn. 'Een Amerikaanse soldaat houdt de hand op het geweer - hij verdedigt de Westerse beschaving.'  Zoals vaak in goede fotoboeken voegt de tekst iets toe aan de beelden. Toch had dit boek makkelijk gedrukt kunnen worden zonder een letter tekst.
Het boek, dat een waar tijdsdocument is, heeft een belangrijk nadeel. Het is lang geleden uitgebracht. Dat is leuk voor historici, aangezien het ons ook nog eens iets vertelt over de druktechniek uit de jaren '60. Het boek verdient echter een herdruk, waarin de beelden beter toto hun recht komen. Beter papier een betere druktechniek zou de beelden zeker goed doen. Dat geldt voor meerdere fotoboeken uit de jaren '60 en '70, maar een tijdloos document als Zwart in blank Amerika verdient meer dan een plek in de boekenkasten van mensen die zich bijna veertig jaar geleden druk maakten om ongelijkheid.

SLEEPING WITH GHOSTS (1996 US Edition)

Don McCullin

Aperture
ISBN: 0893816590
€25 Internet
208 pagina's

In 2001 bracht uitgever Jonathan Cape het overzichtswerk Don McCullin uit. Misschien moet dit gezien worden als McCullin's Magnum Opus, maar in 1994 had dezelfde uitgever Sleeping with Ghosts uitgebracht. Beide boeken zijn mooi gedrukt (iets wat in oudere boeken van McCullin vaak een probleem was), maar waarom Jonathan Cape in 2001 tot een nieuw boek kwam is niet geheel duidelijk. We zouden beide boeken eigenlijk moeten vergelijken. En ondanks het feit dat het grootste deel van de foto's hetzelfde zijn, kunnen we wel degelijk belangrijke verschillen ontdekken.
Laten we beginnen, met het nu nog makkelijk en relatief goedkoop te krijgen, Don McCullin. Dat boek heeft als grote voordeel dat er een voorwoord van Susan Sontag in staat. Verder is het boek heel erg rustig verzorgd. Op iedere pagina staat een beeld zonder dat de lezer daarbij erg afgeleid wordt door drukke teksten. Het nadeel is meteen de afwezigheid van de teksten door de fotograaf zelf. Zoals McCullin in bijna al zijn boeken de foto's van commentaar voorzag blijkt de fotograaf nu zelf, in woord althans, geheel afwezig. Daardoor wijkt het boek dus behoorlijk van de oudere boeken van McCullin af. Dat is op zichzelf wel eens leuk, maar toch lijkt met Don McCullin een nieuwe trend gezet in de boeken van de fotograaf. De boeken die volgden, India en Don McCullin in Africa, zijn wat vormgeving betreft gelijk aan Don McCullin, als sluipen de woorden van McCullin, zij het in beperkte mate, de nieuwe boeken in. Er is dus een nieuwe trend gezet.
Sleeping with ghosts is eigenlijk een laatste McCullin boek in zijn specifieke soort. Kijk alleen al naar de prachtige titel die slaat op het feit dat de fotograaf de nachten doorbrengt in het zelfde huis waar zijn negatieven bewaard worden. De geesten van de overleden mensen die op die negatieven staan spoken volgens de fotograaf als het ware door zijn huis rond. Die mooie titel past in een rij van oudere werken van McCullin. Denk aan The Destruction Business, Is anyone taking any notice? en Hearts of darkness.
Wat beelden betreft is dit boek voor de ware McCullin-adept een must. We zien van verschillende bekende foto's ook de beelden die McCullin er vlak voor of vlak na maakte. Zo is er bijvoorbeeld de foto te zien waarop een soldaat een handgranaat gooit. In de meeste van zijn boeken wordt daarbij vermeld dat de soldaat vlak daarna in zijn hand geraakt wordt. In Sleeping with Ghosts is een foto opgenomen van de betreffende gewonde soldaat. Zo zijn er meer voorbeelden. Verder is Sleeping with ghosts een persoonlijker boek dan Don McCullin. De fotograaf selecteerde zelf de foto's waardoor er bijvoorbeeld een van zijn eerste foto's, die op zichzelf niet echt interessant is, in het boek opgenomen is.
Voor diegenen die nu graag een overzichtswerk van McCullin in hun kast willen hebben is het een makkelijke keuze. Voor relatief weinig geld heb je met Don McCullin een prachtig boek. Sleeping with ghosts is wat dat betreft moeilijker te vinden en bovendien een stuk
duurder. Toch, heb je een meer dan gemiddelde interesse in McCullin dan ligt het kopen van Sleeping with ghosts meer voor de hand. Ook al ben je in bezit van al zijn voorgaande werk dan is de kwaliteit van het boek sowieso al een reden tot aanschaf. Voorlopig is dit het laatste, oude boek van McCullin dat besproken zal worden. We zullen in de toekomst alleen nog aandacht besteden aan het enige boek van McCullin dat in Parr's The Photobook is opgenomen, namelijk The Destruction Business.

VAN CHILI TOT GUATAMALA (1983)

Koen Wessing

Bert Bakker - Novib
ISBN: 9060199995
€10 Internet
96 pagina's

In de jaren zeventig en tachtig werd Latijns-Amerika geteisterd door geweld. Revoluties hadden contrarevoluties als gevolg en in de gehele regio waren juntas aan de macht. In deze tijd maakte de documentair fotograaf Wessing beelden van het onrecht dat hieruit voortvloeide. De straatterreur die door politie werd gevoerd zorgde voor heftige beelden. De beelden van Wessing zijn in geen enkel opzicht objectief. Hij lijkt te kiezen voor de slachtoffers van de tirannie. Dat levert een prachtig boek op waarbij Wessing  zijn droevige beelden lijken op veel van zijn, internationaal meer bekende, collega's als McCullin of Griffiths.
Over de kwaliteit van de druk van het boek zelf kunnen we kort zijn. Die is belabberd. Waarschijnlijk heeft de uitgever in 1983 geen beschikking gehad over een ruim budget. Daarmee lijkt het boek op een luxe uitgevoerde verzameling van kopieeen uit de krant en dat is heel jammer. De beelden verdienen beslist beter afgedrukt te worden. Aan de andere kant geeft de goedkope druk ook weer een bepaald gevoel, namelijk dat gevoel wat we ook krijgen wanneer we protestbladen en tijdschriften uit de jaren zeventig en begin jaren tachtig onder ogen krijgen. En hoe slecht het drukwerk ook is, het kan niet verhullen dat Wessing ooit in de leer van Van der Elsken. De techniek van doordrukken en tegenhouden uit die tijd is overduidelijk.

AUTRES AMERIQUES (1986)

Sebastião Salgado

Contrejour (druk 1988)
ISBN: 2859490671
€60 De fotoboekwinkel
112 pagina's

Een van de eerste boeken die Salgado uitbracht was Autres Ameriques. Inmiddels beleefde het boek meerdere herdrukken maar deze druk behoort tot de oudsten. De kaft van het boek werd later gewijzigd, zoals zo vaak bij de boeken van Salgado. Waarom dit toch steeds gebeurd is ons niet geheel duidelijk, maar goed, dat is een ander discussiepunt.
Autres Ameriques laat ons de Salgado zien toen hij nog bij het agentschap Magnum aangesloten was. Het is de Salgado van voor zijn steeds verder uitdijende bijbelse werken Sahel, Workers en Migrations. In dit boek zien we de Brzailiaanse fotograaf dicht bij huis, namelijk Midden- en Zuid-Amerika. Hij maakte de 75 zwart-wit foto's tussen 1977 en 1984. Die zeven jaar zwierf de fotograaf door verschillende landen en legde daar het leven op het platteland vast. Religie speelde daarbij een grote rol. De spirituele beleving van de afgebeelde boeren worden op mooie wijze vastgelegd. Salgado geeft ons een kijk in het leven van het andere Amerika. Niet het de rijke Verenigde Staten, niet het Amerika van de bovenlaag en (misschien onbedoeld) niet het Latijns-Amerika van mensen als Pinochet, zoals we dat zo vaak in die tijd voorgeschoteld kregen.

   

FORGOTTEN WAR: DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO (2006)

Ron Haviv, Gary Knight, Antonin Kratochvil, Joachim Ladefoged, James Nachtwey

de.MO Publishers
€35 Internet (ook op de website van VII)
ISBN: 0974283657
128 pagina's

In meerdere opzichten is dit boek interessant. Allereerst is het zo dat een aantal topfotografen van fotobureau VII de samenwerkten met de organisatie Artsen Zonder Grenzen. Nu gebeurt dit vaker. De organisatie werkte al eerder met de beste fotografen die er rondlopen (zoals b.v. Sebastiao Salgado), maar ditmaal is er sprake van een direct samenwerkingsverband tussen een fotografencollectief en een humanitaire organisatie. Dat levert de organisatie wederom prachtig beeldmateriaal op getuige de website. Voor het collectief VII is het resultaat minder. Laten we allereerst zeggen dat het boekje prachtige foto's bevat, maar ondanks het overkoepelende thema, Congo, lijkt het te bestaan uit vijf losstaande series, waarin ook nog eens kwalitatief een behoorlijk onderscheid te maken is. De onderwerpen binnen het algemene thema vallen uiteen van de behandeling van AIDS-patienten tot het volgen van sexworkers. De serie die James Nachtwey maakte was ook te zien in Time Magazine en is mooi. Toch is dit niet het beste werk van Nachtwey. De andere series zijn mooier, waarbij de series van Ron Haviv en Gary Knight de meest indrukwekkende zijn.
Het boekje is om een andere reden ook interessant. Daarbij gaat het om het artwork van het boek. De bladzijden met foto's zijn enkel gebonden maar hebben geen kaft. De kaft bestaat uit twee kartonnen plaatjes, waarvan er een bedrukt is met de titel van het 'boekje'. Dit alles wordt bijeen gehouden door een dikke elastiek. Dat maakt het een heel erg mooi ontwerp, maar tevens is het een boekje dat je heel voorzichtig moet behandelen. Voor je er erg in hebt valt het uiteen. MIsschien dat dit symbolisch is dat het fragiele boekje over mensen met een fragiele toekomst gaat, maar voor de lezer is het niet handig. De prijs voor een mooi ontwerp van een fotoboek is dus dat je er extra voorzichtig mee om moet gaan. Desalniettemin is het een mooi project dat vergezeld ging met een expositie en een prachtige website.

WORKERS (1993)

Sebastião Salgado

Aperture Publishers
ISBN: 089381525X
€40 Internet
400 pagina's


In 1981 maakte Sebastião Salgado voor het Magnum fotoagentschap een belangrijke journalistieke foto van een mislukte aanslag op de toenmalige president Ronald Reagan. Ondanks de bekendheid van deze foto is Salgado vooral de man die voor zichzelf aan grootschalige projecten werkt. De twee belangrijkste en tevens omvangrijkste zijn Migrations en Workers. Beide lijvige en tevens prijzige boeken. We zullen onze aandacht eerst richten op de goedkoopste, te weten Workers, een boek dat overigens, en waarschijnlijk volgens velen onterecht, niet in het canon van Parr is opgenomen.
Al vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw waren er documentair fotografen die probeerden het leven van arbeiders vast te leggen. Dit werk heeft ons, ondanks de zo en dan subjectieve aanpak, behoorlijk interessant materiaal opgeleverd. Het boek Workers wekt zo nu en dan de indruk dat we naar oude, historische foto's aan het kijken zijn. Niet wat de beelden zelf betreft, maar wel degelijk wat ons getoond wordt. Workers puilt uit van prachtige beelden. Het is dan ook een ode van Salgado aan de handwerkers die er binnenkort niet meer zullen zijn. In de opdracht schrijft de fotograaf: 'This book is a hommage to workers, a farewell to a world of manual labor that is slowly dissapearing and a tribute to those men and women who still work as they have for centuries.' Hij voert ons langs plantages in Cuba en Rwanda, vissers in Spanje, fietsenmakers in China. Ook zijn twee bekendse reportages over de goudmijnen in Brazillie en de oliebronnen in Koeweit zijn in het boek opgenomen. Workers is onderverdeeld in een zestal hoofdstukken. Zo worden de volgende arbeidsplekken behandeld. Plantages, slacht en visserij, produktie van goederen, mijnbouw, olie en tot slot het bouwen van kanalen, tunnels en damwanden. Dat alles levert een uitgebreid beeld op van arbeid over de hele wereld. Zo nu en dan ogen de beelden anachronistisch. De vraag blijft toch wanneer de beelden die we zien niet meer gemaakt kunnen worden. Neem een gemiddeld Afrikaans land en je weet dat daar nog lang handarbeid verricht zal worden. Dat neemt niet weg dat Salgado een knap overzicht van een groots thema heeft gemaakt.
De vormgeving van het boek is uiterst eenvoudig. Vaak beslaan de beelden twee volledige bladzijden die in een enkel geval ook nog eens open te klappen zijn. De druk is goed verzorgd. Alle beelden zijn zwart-wit en bij de foto's zijn geen onderschriften geplaatst. Bij het boek wordt nog een bijlage geleverd waarin uitgebreid staat beschreven wat we op de foto's kunnen zien.
Workers is een typisch werk van Salgado. De standpunten en composities zijn heel erg mooi. Kritiek dat bij zijn werk vorm het wint van inhoud is overdreven. Die discussie kan later nog wel gevoerd worden. Toch is het grootste nadeel van het boek de omvang. Of Salgado met minder beelden zijn verhaal kwijt had gekund is onduidelijk, maar als we kijken naar een veel dunner boek zoals Sahel, L'homme en detresse, dat het universele thema honger aankaart, lijkt het erop van wel.

WINTERREISE (2003) / SATELLITES (2006)

Luc Delahaye / Jonas Bendiksen

Phaidon / Aperture
ISBN: 0714839973 / 159711023X
€25 / €35
232 / 152 pagina's

   

Fotoboeken geeft niet gauw een  dubbelbespreking. In dit geval maken we graag een uitzondering. Het betreft namelijk een tweetal boeken dat enorme overeenkomsten kent, maar ook enkele verschillen. Allereerst maar de overeenkomsten. Beide fotografen werkten voor hun boek in de voormalige USSR en schetsen beiden een somber beeld. Nee, vrolijk wordt de lezer niet van de boeken. Het gaat voornamelijk over verval. We zien vervallen woonwijken, drugsverslaafden, louche bars en veel duisternis.
Toch doen de beelden van Bendiksen iets warmer aan. Zijn boek schetst ook meer duidelijkheid. Hij geeft aan wat zijn doel was. Bendiksen fotografeert bepaalde thema's in de republieken rondom Rusland. Satellietrepublieken die in het verleden door Moskou met strakke hand werden gestuurd. Nu de Sovjetunie uiteengevallen is gaan deze staten ieder hun eigen weg, maar de overeenkomst blijft de somberheid, wat ook blijkt uit de uitgebreide begeleidende teksten in het boek. Waarom is het boek van Bendiksen dan warmer dan dat van Delahaye. Misschien wel omdat Delahaye zich niet zozeer in themas vastbijt en lijkt te fotograferen wat hij tegenkwam. Ellendige beelden van bijvoorbeeld heroineverslaafden vullen een groot deel van Winterreise. Nu komen verslaafden ook voor in Satellites, maar daar waar Delahaye voor een lange tijd bij zijn somber onderwerp lijkt te blijven hangen, daar springt Bendiksen over naar een nieuw thema. Daarmee lijkt zijn boek veelzijdiger dan dat van zijn collega, maar de vraag is of dit nodig is. Het verbindende thema, satelietstaten, lijkt minder sterk dan het meer onduidelijke thema van Delahaye.
Ook in het kleurgebruik verschillen de fotografen. Bendiksen gebruikt felle kleuren en tonen terwijl Delahaye een zeer somber en grauw kleurgebruik hanteert. In alle opzichten is het boek uit 2003 somberder van aard dan dat uit 2006.
Ondanks de pracht van Satellites blijft de gedachte hangen dat we hier te maken hebben met een zwakkere herhaling (op enkele thema's na) van Winterreise. Toch hoeft herhaling per definitie slecht te zijn. Satellites maakt indruk, maar niet dezelfde als Winterreise. Misschien dat, als de boeken dan zo nodig vergeleken moeten worden, het boek van Bendiksen als een aanvulling op dat van Delahaye gezien moet worden.

HOUSE OF BONDAGE (1968)

Ernest Cole

Ridge Press Books
ISBN: ? (Eerste Britse druk)
€35 Internetveiling
193 pagina's

  House of Bondage is een van die boeken die tot de klassiekers in de wereld van het fotoboek behoren. Dat schreef Badger in The Photobook: A history, Volume II al. Dit boek van de Zuidafrikaan Ernest Cole is inderdaad een klassieker en niet alleen dat. Het is ook nog eens een heel mooi boek, zeker wanneer we in ogenschouw nemen dat het in 1967 is uitgegeven. Allereerst toont het ons dat er ook uit landen die indertijd tot de derde wereld behoorden goede documenataire fotografie werd bedreven. Dit boek is een voorbeeld van prachtige reportage fotografie. Cole werkte samen met Thomas Flaherty die de tekst in House of Bondage voor zijn rekening nam. Samen leggen zij op een duidelijke wijze vast hoe in Zuid-Afrika de Apratheid het dagelijkse leven van de niet blanke bevolking domineerde. In 15 hoofdstukken wordt de Apartheid tot op het bot blootgelegd. Hoofdstukken die handelen over de mijnen, Tsotsis, Shebeens en ga zo maar door.
Het boek is op meerdere manieren belangrijk. Allereerst wa het knap dat Cole het voor elkaar kreeg zo'n groot fotodocument gepubliceerd te krijgen. Door gebruik te makn van het bureaucratisch stelsel in Zuid-Afrika wist hij zijn status van zwart, naar gekleurd te verleggen. Iets dat een persoon in Zuid-Afrika veel meer vrijheid verschafte. De autoriteiten vertelde hij dat hij bezig was met een reportage over de criminaliteit onder de zwarte bevolking. Zo kon hij vrij ongestoord aan zijn project werken voor het befaamde blad Drum. In 1966 vertrok hij naar Europa waar hij een deel van de reportage in The Sunday Times Magazine (zie ook het boek Things as they are) publiceerde. Na deze publicatie verzorgde een Canadese uitgever in 1967 voor de uitgave van het boek House of Bondage. In 1968 volgde de zeldzamere versie in Groot-Brittannie. Het boek was uiteraard verboden in Zuid-Afrika Cole, die even bij het fotoagentschap Magnum was aangesloten, overleed in de jaren '90 zonder nog een nieuw boek uitgegeven te hebben. Hij maakte de herdruk van zijn klassieker niet meer mee.
Niet alleen het verhaal dat dit boek verteld is boeiend. Het is ook nog eens mooi. De manier waarop Cole fotografeerde is vaak interessant. Maar vooral de opmaak van het boek was, zeker voor die tijd vernieuwend. Dat is ook te zien aan het team van art-directors en editors die aan het boek meewerkten. Dat is al meteen te zien aan et stofomslag van het boek. Geen foto maar een subliem ontwerp. Het is ons dan ook volstrekt onduidelijk waarom daar niet aan is vastgehouden bij de heruitgave van het boek. Niet dat de herdruk niet mooi is, maar het is een achteruitgang. Dat brengt ons bij de vraag wat uitegevers bij een herdruk van klassieke fotoboeken moeten doen. Een uitgever heeft eigenlijk drie opties.
1. De vorm van het boek zo laten (zie bijvoorbeeld Vietnam Inc. van Griffiths)
2. De stofomslag wijzigen en 'verbeteren' (zie The knife and the Gun Club van Richards)
3. De stofomslag wijzigen en daarmee het boek tekort doen (zie boven)
Eigenlijk zouden uitgevers stadaard voor de eerste optie moeten kiezen. Want zelfs in het geval van de tweede optie wil een verbetering van de omslag geen algehele verbetering opleveren. Het boek lijkt zelfs minder authentiek te worden. Over dit probleem zal fotoboeken.web-log later een lang essay wijden.


 

PANL #16 (2007)

Diverse fotografen

PANL
Gratis bij lidmaatschap Panl
ISBN: 978080628779
180 pagina's

Dit boek waarin een keuze staat van ruim 830 foto's geeft een enorm gevarieerd beeld van het soort fotografie bedreven door de leden van PANL. Ondanks de variatie zijn er ook enkele opvallende overeenkomsten te bespeuren in de foto's in het boek.
Het boek is opgedeeld in een commissioned en een non-commissioned gedeelte. Een jury beoordeelde de foto's en al snel bleek dat in het non-commissioned gedeelte de jury het niet zo snel met elkaar eens was. Verder waren het vooral de series die tot de nodige discussie leidden. Uiteindelijk kwamen de juryleden er samen uit en werden kort geleden de prijzen uitgedeeld. Het zou flauw zijn om dit boek, dat samengesteld is door een jury, nu opnieuw volledig te gaan recenseren, zeker omdat het nog maar de vraag is hoeveel verstand wij hebben van de verschillende soorten fotografie die door de leden van PANL bedreven worden.
Toch zullen we enkele foto's en series heel kort proberen te bespreken. Allereerst de serie van Aafke Holwerda. Zij won zilver met een mooie serie zelfportretten. Wat vooral opvalt aan de serie is het mooie gebruik van kleur. Een andere interessant en goed uitgewerkte, zij het niet geheel originele, serie was van Hans Guldenmond. Hij maakte een documentaire serie landschapsfoto's van bermmonumenten. Maar goed het boek bevat tal van boeiende beelden. Zoals bijvoorbeeld een foto van Guy Offerman en de portretserie van Lucia Ganieva. Welke foto's nu in de prijzen vielen en welke niet, dat doet er niet toe. Toch is er zeker een kwaliteitsverschil tussen de verschillende beelden. Wat ons betreft maakte, en dan hebben we het puur over de esthetische kwaliteit, de serie van Pim Vuik de meeste indruk.

MWENDANJANGULA! (2000)

Geert van Kesteren

Mets en Schilt
ISBN: 905330291
€15,-  De Sleghte, Amsterdam
144 pagina's

Als je een boek als Why mister why? gemaakt hebt, een boek waar onder andere Martin Parr lovend over is, en als enige Nederlander deel uitmaakt van het fotoagentschap Magnum, dan is het wel interessant om te weten wat de fotograaf nog meer voor een foto's, maar vooral boeken gemaakt heeft. Van Kesteren heeft natuurlijk een behoorlijke staat van dienst. Hij heeft al behoorlijk wat belangrijke prijzen op zijn naam staan. Toch, wanneer we naar boeken van hem zoeken dan blijven we altijd hangen op Why mister why? Zelf de site van Magnum laat weliswaar zien dat er nog een boek voor Why mister why? was, maar besteedt daar verder geen aandacht aan. De foto's uit dat andere boek zijn dus ook niet op die site te vinden. Maar goed, het betreft hier dus Mwendanjangula! dat in 2000 bij Mets en Schilt verscheen. Samen met Arthur van Amerongen, die verantwoordelijk is voor de tekst, maakte Van Kesteren dit boek over AIDS in Zambia. De reportage is indrukwekkend, mede door de teksten van Van Amerongen. De foto's zijn echter ook van hoge kwaliteit. Uitsluitend zwart-wit beelden, waarmee een somber beeld geschetst wordt. Van Kesteren trapt echter niet in de val om alleen maar schrijnende beelden van slachtoffers te maken. Hij toont ook de strijd die geleverd wordt tegen AIDS, hij toont prostituees en weeshuizen. Al met al geen gemakkelijke kost, maar toch met respect vastgelegd. Een van de foto's uit het boek, genomen in een mortuarium, leverde de fotograaf de Zilveren Camera in 1998.
Meer boeken en sites over HIV/AIDS, Posithiv+ van Sven Torfinn, HIV Positive van Don McCullin en Home Based Care van Ben Krewinkel.

CUBA Y CUBA (1994)

Rene Burri

Smithsonian publishers
ISBN: 156098781
€5,- Premsela Amsterdam
58 pagina's

Nu Fidel Castro weer, tegen de verwachtingen in, aan het werk lijkt te gaan is de tijd rijp voor een recensie van een boek over Cuba. Cuba y Cuba van Rene Burri leent zich daar prima voor. Aangezien het boek uit een serie komt (Motta Photographic Series) is het als fotoboek niet zo heel interessant. We moeten het dus vooral hebben van de beelden die in het boek staan.
Dit boek, gaat zoals de titel al doet vermoeden, over Cuba. UIteraard ontbreekt het bekendste portret dat Burri maakte over de Cubaanse revolutie, namelijk dat van Ernesto Che Guevarra, niet. Maar wat Cuba y Cuba nu zo aardig maakt is dat er oude en hedendaagse foto's van Cuba in zijn opgenomen. Zoals zo vaak bij fotografen die lang bezig zijn, vallen de recentere beelden wat tegen. Zo ook in dit boek. In sommige gevallen lijken de foto's zelfs slecht en dan hebben we het niet alleen over een slechte techniek. Toch moet gezegd worden dat dit niet echt een probleem is. Het past wonderwel in dit boek dat begint met foto's uit Cuba dat een mooie toekomst staat te wachten. Langzaam maar zeker zien we in de beelden dat het verval zijn intrede doet. De zwart/wit beelden van de heldhaftige en trotse leiders zelf maken plaats voor vooral afbeeldingen van deze leiders in straten en in de huiskamers van de Cubanen. Van de hoop lijkt weinig meer overgebleven.Zeker doordat de foto's van het hedendaagse Cuba in kleur zijn geschoten wordt het contrast alleen maar groter. Ondanks de armoede blijft de trots van de Cubanen wel nog steeds van de beelden spatten. Het is aan de lezer welk Cuba het meest aantrekkelijk is.

DESERT, UN HOMME SANS L'OCCIDENT (2003) Gesigneerd

Raymond Depardon

Seuil Publications
ISBN: 2020580713
€27 ebay
200 pagina's

In 2002 draaide de Franse fotograaf/filmer de fictieve film Desert, Un homme sans l'occident, gebaseerd op het gelijknamige boek uit 1946 van Diego Brosset, voormalig officier in het Franse koloniale leger in Noord-Afrika.
Bij Seuil Publications verscheen in datzelfde jaar een boek met daarin opgenomen filmframes en tekst uit de film. Dat levert dus geen documentair fotoboek op, maar mooi is het wel. Depardon heeft duidelijk gevoel voor compositie en de manier waarop hij beelden schiet is heel mooi. Het boek lijkt een soort van storyboard van de film. De beelden zijn in prachtig zwart-wit geschoten en het boekje leest door de combinatie van tekst en beeld bijna als een stripboek. We hadden de film nog niet gezien maar dit boekwerk maakt ons wel erg nieuwsgierig.

VIETNAM INC. (2001 HERDRUK)

Philip Jones Griffiths

Phaidon
ISBN: 0714846031
€29,95
224 pagina's

Het verhaal rond deze 'klassieker' is inmiddels wel bekend. Het boek kwam oorspronkelijk uit in 1971 en in die tijd was Philip Jones Griffiths een van de weinige bekende fotografen die zich volledig tegen de oorlog in Vietnam keerde. In het boek betoogd de fotograaf dat de besluitvorming vanuit Washington ongekende schade toebracht aan Vietnam. Griffiths geeft de lezer een blik op het vernietigende karakter van de oorlog in Vietnam, waarbij hij een enorm respect toont voor de Vietnamese cultuur. Deze, zo blijkt uit het boek, kwam op verschrikkelijke wijze in botsing met de Amerikaanse.
Het boek had een enorme politieke lading en tot op de dag van vandaag wordt discussie gevoerd over de impact van het boek en of het een belangrijke rol heeft gespeeld in de verandering van de publieke opinie ten aanzien van de oorlog in Vietnam, die in feite een koloniale oorlog was. In het tweede deel van zijn boek over het fotoboek besteedt Martin Parr behoorlijk wat aandacht aan Vietnam Inc. Natuurlijk wordt de relevantie van het boek groter wanneer we het gaan vergelijken met de beeldvorming van de oorlog die de Amerikanen nu bezighoudt, namelijk die in Irak. Geert van Kesteren heeft met Why Mister Why? al een behoorlijk statement gemaakt. De vraag is of die over dertig jaar net als Vietnam Inc. nog steeds als een klassieker gezien wordt of dat er nog een Iraq Inc. gaat verschijnen. De link tussen Vietnam en Irak is in ieder geval al gelegd in de herdruk van Vietnam Inc. waarin Noam Chomsky het voorwoord verzorgd heeft. Chomsky die regelmatig schrijft over het onrecht dat momenteel in Irak plaatsheeft.

SOUVENIRS IMPROBABLES (1981)

Sarah Moon

Delphire
ISBN: 2851071017
€150 DIT BOEK WORDT TE KOOP OF TE RUIL AANGEBONDEN
96 pagina's

Zo nu en dan wordt er kritiek geuit op fotoboeken aangezien er op dit weblog nauwelijks aandacht besteed wordt aan fotografieboeken die over mode gaan. Dat klopt, de meeste besproken boeken zijn documentair van aard. Souvenirs Improbables van Sarah Moon vormt hierop een uitzondering. Op Fotoboeken moet inderdaad het fotoboek in iedere vorm besproken kunnen worden. We kunnen geen enkel genre uitsluiten. Deze recensie is dus een eerste aanzet in die richting. Dat het boek te ruil of te koop aangeboden wordt zegt niets over de kwaliteit ervan, maar wel over de persoonlijke voorkeur van de bezitter. Wat die voorkeur is laat zich al te makkelijk raden wanneer er een blik geworpen wordt op het overzicht van alle besproken fotoboeken.
Dan nu het boek van Sarah Moon. De in dit boek opgenomen foto's komen uit de late jaren '70 en het begin van de jaren '80. Moon is een fotografe die een eigen stijl hanteert. Daarbij maakt zij veelal extreem gebruik van korrel in haar foto's. Dat geeft het beeld een typische uitstraling waar een mens van moet houden. Zeker waar het kleur betreft daar zorgt de korrel ervoor dat de verzadiging erg laag is. Typerend voor veel reclamefotografie uit die tijd. Denk aan de reclames van Coca Cola en de 'romantische' posters die onbegrijpelijker wijs op veel muren pronkten. Ook Moon werkte in opdracht en in het boek zijn verschillende foto's van de Pirelli calender opgenomen. Nee, het blijft moeilijk geheel onbevangen tegen deze foto's aan te kijken. Aan de andere kant, Souvenirs Improbables geeft een prachtige kijk op de fotografie van toen. Fotografie die we ook regelatig tegenkomen in de boeken over fotografie voor het groeiend aantal amateurfotografen die vanaf de jaren '70 in enorme aantallen serieus met spiegelreflexcamera's wilden gaan fotograferen.
Nogmaals, het is lastig zo'n eerste recensie over een bepaalde tak van de fotografie die ons vrij onbekend is, maar ook kenners bleken Sarah Moon, zij het bedekt, aan te vallen op haar, teveel in scene gezette commercieel ogende fotografie. Zie hier een stuk uit een interview dat fotograaf Frank Horvat had met Moon:
Frank Horvat : (...) it's not to criticize you, though it is true that I want to pull your strings, just to get your reaction. If only because I had to defend myself on that same issue, facing the criticism of my friends at Magnum, who believed that photography had to be a document and a testimony. For many years they made me feel guilty for not sharing their belief or following their rules. Sarah Moon : I used to feel faulted, too, by the "purists" of photography, who saw me as someone who had sold her soul to the devil, because I cashed in my creativity for money. Which they did too, obviously, since they sold their reporting, for less money but with the feeling that they were witnessing some reality. Whereas I only witness my fantasies, my way of seeing beauty in women, which of course is entirely personal, asocial and apparently superficial. Above all, I felt faulted by the little interest that they had for my photos, while I had so much for theirs.

CENTURY (2002)

Samengesteld door Bruce Bernard

Phaidon
ISBN: 0714842796
€9,95 New English Bookstore, Amsterdam
1236 pagina's

Minder dan 10 Euro voor een boek van 1236 pagina's is niets. Nee we hebben het hier over het kleine exemplaar van Century van ongeveer 15x15 centimeter. Maar ook het geld dat neergelegd moet worden voor het grote exemplaar is niet veel. Waarom niet? Er zijn niet veel boeken die zo'n immens overzicht van de documentaire fotografie te bieden hebben. Er staan foto's in van 's werelds beste fotografen en bovendien is de informatie die bij ieder beeld gegeven wordt goed. Zowel voor fotoliefhebbers als historici is dit boek aan te raden. Bijna alle grote gebeurtenissen uit de wereldgeschiedenis van de afgelopen eeuw zijn in dit boek in beeld opgenomen. Gerry Badger schreef dat dit boek een van de meest verkochte fotoboeken allertijden is. Hij neemt het op in het hoofdstuk waarin de rol van de samensteller van het boek het belangrijkste is.
Nu, Bruce Bernard, voorheen beeldredacteur bij Sunday Times Magazine, heeft inderdaad een keuze uit beelden moeten maken, maar de wisselwerking tussen de iconen uit de fotografie en de minder bekende foto's (soms snapshots) van de afgelopen eeuw, pakt schitterend uit. De enige samenhang tussen de beelden is dat zij gebeurtenissen uit de vorige eeuw laten zien. Het s in die zin ook niet een fotoboek maar meer een chronologie van beelden.
De allereerste foto in het boek is het bekende beeld van Eugene Adget met twee straatartiesten. Het laatste beeld is een filmstill waarin te zien is hoe Bush tijdens een publiek optreden ingefluisterd krijgt dat er een vliegtuig het World Trade Center is ingevlogen. Dat is typerend voor de verschuiving in de wereld van de fotografie. Wat daarbij opvalt is dat vooral in de laatste jaren van de eeuw de beelden steeds vaker stills zijn van filmopnamen. Dat het verschil van foto's wat kwaliteit betreft enorm varieert stoort geen enkel moment. Het is een boek(je) dat je steeds maar weer oppakt en doorbladert.

INSIGHTS / OGENBLIKKEN (2005)

Rafaël Philippen

Episode Publishers, Rotterdam
ISBN: 9059730372
€22,50

Het eerste dat opvalt aan Insights/Ogenblikken van Rafaël Philippen zij de rust en schoonheid in zijn beelden. Duidelijk is dat de fotograaf een bepaalde schoonheid en bijzonderheid van de dingen ziet. Maar het zijn niet alleen maar mooie beelden  die Philippen toont. Hoe langer je de beelden bekijkt, des te meer zich overeenkomsten tussen de dingen zich beginnen op te dringen. Torens vinden we zowel op het vliegveld als in Parijs, maar ook als onderdeel van een moskee. Het grappige is dat de beelden onderling een web lijken te vormen waarbij deze op verschillende manieren verbonden lijken met elkaar. De verbindtenis is de ene keer duidelijk (gras, torens en planten), een andere keer is deze echter een stuk subtieler. Dat maakt het boek naast mooi ook nog eens erg interessant.
De directe manier van fotograferen, die Philippen hanteert, is erg prettig. Dit vooral omdat de beelden op deze wijze geen enkele keer gekunsteld overkomen, maar juist als puur. Insights/Ogenblikken is een mooi boek met beelden waarop de lezer niet snel uitgekeken zal raken aangezien iedere keer weer nieuwe dingen in de eenvoudige schoonheid ontdekt kunnen worden.

MAURO PINTO (2004)

Mauro Pinto

Editions de l'oeil
ISBN: 2912415861
R50 Clarks Bookstore, Kaapstad

Dat de Fransen goed zijn in het vervaardigen van series fotoboeken wisten we al door de collectie Photo Poche. De serie Les carnets de la Creation bestaat uit boekjes over minder bekende fotografen.
Dit boekje van slechts 24 bladzijden gaat over de Mozambikaanse fotograaf Mauro Pinto. Wat meteen opvalt is dat deze fotograaf het dagelijks leven in Maputo, de hoofdstad van Mozambique vastlegt op een, naar ons idee, eerlijke manier. Pure straatfotografie waarin armoede getoond wordt, maar niet met doel om armoede te tonen. En daarmee komen we meteen op een oude discussie. Afrikanen fotograferen hun eigen leven op een andere manier dan Europeanen het Afrikaanse leven doorgaans vastleggen. Dit keer geen oorlog, honger en ziekte. Pinto toont wat hij tegenkomt op straat en legt dit vast op een frisse, soms 'slordige' wijze vast. De ellende die soms in Afrika heerst moet vastgelegd worden, maar beelden als deze vormen een welkome afwisseling en tonen dat er Afrikaanse landen zijn die ondanks een donkere geschiedenis bovenop lijken te komen. Geen zielige mensen, maar mensen die zich bezighouden met het ook voor Europeanen begrijpelijk allerdaagse.

TER PLAATSE (2006)

Sander Philippen

Stichting Zuidervrienden (waarop de in het boek opgenomen beelden te zien zijn)
€35 Internet
ISBN: 9078213027

Ter Plaatse van Sander Philippen oogt als een 'klassiek' boek. Gebonden, en prachtig drukwerk. Om de bladzijde vinden we een mooie zwart/wit print die ons een indruk geeft van de stad waar Philippen woont, Maastricht. Toch is het zo dat alleen de eerste foto uit het boek ons het bekende Maastricht toont. De Sint Servaasbrug over de Maas. Een mooi beeld van een nagenoeg lege brug die weerspiegeld wordt in de Maas. Als we afgaan op die ene foto lijkt de toon gezet voor een boek met mooie foto's die ons de stad laten zien zoals dat vaak gebeurt. Toch trapt Philippen niet in die val. Nee, hij laat ons juist het onbekende Maastricht en omgeving zien. Opnames die hij maakte tussen 1994 en 2006. Dat levert niet alleen een veel interessanter, maar ook nog eens een spannender beeld van de stad op. Zoals Frans Bude in het voorwoord schrijft toont Philippen ons het alledaagse van Maastricht. Hij laat ons hetgeen zien waar wij niet meer naar kijken. Een mensenfotograaf is Philippen niet. De mensen die we in zijn foto's zien zijn vaak onderdeel van de omgeving waarin zij zich bevinden. Slechts twee foto's leggen de aandacht direct op mensen en zelfs bij die foto's kan men zich afvragen of het de fotograaf hier om de personen of om de omgeving gaat.
Vorm speelt in immens belangrijke rol in het boek. Veel aandacht wordt geschonken aan de compositie en de technische perfectie van de beelden die daardoor een bepaald gevoel oproepen. Gewone, vaak lelijke, dingen krijgen zo een speciale uitstraling. Door te kiezen voor ongebruikelijke standpunten of bewuste keuzes van opname krijgen de meeste beelden een extra vaak vervreemdende lading. Een prachtig voorbeeld is een opname van twee paarden die half verscholen in de struiken kennelijk iets te eten hebben gevonden.
Zoals eerder genoemd is Ter Plaatse een prachtig boek, zowel qua inhoud als verzorging. Dit alles niet in de laatste plaats door de tekst en begeleidende gedichten van Frans Bude waarmee enkele beelden nog sterker lijken te worden.

IN THE BALKANS (1995)

Nikos Economopoulos

Abrams Publishers
ISBN: 0810934698
€15 De Slegte Amsterdam
125 pagina's

Waar plaats je als boekhandel fotoboeken? Voor de handelaar een belangrijke vraag, maar voor de verzamelaar een erg lastig probleem. Neem nu een boek als Bagara van Ed van der Elsken. Je zou zo'n boek zoeken op de afdeling fotografie. In de Sleghte Amsterdam zul je het boek daar niet aantreffen. Bij de boeken over Afrika. Nee, daar ook niet, al kom je daar wel een boek van Kadir van Lohuizen tegen of een mooi boek van de Zuid-Afrikaanse fotograaf David Goldblatt. Nee, Bagara is te vinden op de afdeling over reisboeken. Op zichzelf geen verkeerde plek, want het boek bevat foto's die Van der Elsken op reis in Afrika maakte. Maar toch, wie de naam Van der Elsken zoekt zou toch eerst naar de fotoboeken lopen.
Dat is het leuke aan een grote collectie tweedehands boeken. Neem de tijd en je vindt boeken op plaatsen waar je ze niet verwachtt. Nog een voorbeeld. Andreas Feiniger maakte een fotoboek over New York. In het antiquariaat van De Sleghte lag dit boek voor het bedrag van 60 Euro. Tot onze verbazing lag hetzelfde boek, in dezelfde staat, ook bij de reisboeken tussen de Lonely Planet van New York voor slechts 15 Euro! Met een beetje geluk ligt het er nog steeds. Het loont dus zeker om niet alleen bij de fotoboeken, maar ook bij geschiedenis en reisboeken te gaan kijken.
Het bovenstaande boek vonden we ook niet op de afdeling fotografie, ondanks dat op de kaft toch prominent Magnum Photos staat. Nee dit boek stond bij de geschiedenisboeken over Oost-Europa. Een aangename verassing, want het boek is boeiend. 74 foto's in duotoon met uiteenlopende beelden over de Balkan. Soms lijken foto's iets heel naars uit te beelden. Achteraf blijkt het een tafereel van een feest te zijn. Toch blijven beelden van vluchtelingen en ellende niet uit en als de ellende niet expliciet in beeld gebracht is dan heerst er in het hele boek een constant gevoel dat de volgende bladzijde wel iets naars toont. De Griek Economopoulos geeft in ieder geval een indringend beeld van de regio die grenst aan zijn geboorteland op een manier die we gewend zijn van veel Magnum-fotografen.

LIFE IN THE LIBERATED ZONE (1994)

David Lurie

Cornerhouse Publications
ISBN: 0948797282
€7,50 De Sleghte Amsterdam
90 pagina's

De Zuidafrikaanse autodidact David Lurie begon zich in 1990 te wijden aan fotografie. Na zijn project Life in the liberated zone stortte hij zich volledig op de fotografie.
Life in the liberated zones geeft een indringend beeld van de sloppenwijken van Kaapstad vlak nadat de apartheid opgeheven was. Wat we te zien krijgen is een ontluisterend beeld van het leven van
Vooral de foto's, gemaakt in het ziekenhuis De Groote Schuur laten zien hoe rauw het leven van in de townships was en, ten dele, nog steeds is.
Het boek begint met straatbeelden die vervolgens plaatsmaken voor een reeks persoonlijkere, documentair geschoten, portretten. Die portretten vormen het grootste deel van de foto's gemaakt in de townships. Pas wanneer Lurie in wees- en ziekenhuizen fotografeert krijgen de foto's weer een meer verhalend karakter. Ze worden ook steeds schokkender.
Life in the liberated zones, is een knap gemaakt boek. Het bevat, zeker voor een fotograaf die net bezig is met fotografie, indringende beelden. Daarnaast is de begeleidende tekst van schrijver Rian Malan, bekend van My Traitor's Heart, erg indrukwekkend.
Lurie zou zichzelf met Cape Town Fringe, een boek over het harde leven in Manenberg, op de Kaapse Vlakte, overtreffen. Dat maakte het uitbrengen van een later boek, Images of Table Mountain, waarin de beelden een stuk minder indringend zijn, ietwat teleurstellend. Maar goed, misschien is het niet gek dat een fotograaf zich niet alleen toelegd op het vastleggen van de harde wereld. Er zullen een boel Zuidafrikanen zijn die zijn laaste boek, dat zowel het mooie als lelijke Zuid-Afrika toont, een stuk genuanceerder vinden.

 

THEN PALESTINE (1999)

Larry Towell

Aperture
ISBN: 0893818348
€20 De Sleghte Amsterdam
120 pagina's

Magnum-fotograaf Larry Towell had niet zolang geleden een expositie in het Foam in Amsterdam. De World Press Photo winnaar van 1993 heeft inmiddels twee boeken over het Palestijs/Israelisch conflict gemaakt. Namelijk No Mans Land en Then Palestine. De laatste van de twee is makkelijker te krijgen en bovendien veel scherper geprijst. De eerste is dus mooier. Toch is Then Palestine ook een erg mooi fotoboek van een professionele documentaire fotograaf. In Then Palestine krijgen we inzicht in het leven van de Palestijnse bevolking. Onlangs sprak Hans Aarsman op een lezing. Daarbij bekritiseerde hij het werk van documentair fotografen zoals James Nachtwey. Op de vraag hoe we dan inzicht kunnen krijgen in wat er in de wereld gebeurd opperde hij dat we andere vormen van fotografie moeten bekijken. Deze post-modernistische visie is misschien inmiddels wel achterhaald. Ja, Aarsman noemde een voorbeeld, namelijk Useful Photography waarin Ad van Denderen posters fotografeerde van Palestijnse zelfmoordenaars. Natuurlijk, dat was een prachtige uitgave, maar een volledig beeld geeft het niet. We opperen hier niet dat Towell wel een volledig beeld geeft, maar we krijgen wel degelijk iets meer te zien. Ook Towell richt zich op posters, maar fotografeert ook de familie van de zelfmoordenaars en de confrontatie met de Israelische autoriteiten. Misschien, moeten we Towell wat dit onderwerp betreft plaatsen tussen Ad van Denderen en James Nachtwey. Na de uitgaven  van El Salvador, The Mennonites, No Man's Land en Then Palestine, viel het nieuwe boek In the wake of Katrina, wat tegen. Het leek wat haastig gemaakt. We zijn benieuwd waar Towell zich nu in is aan het verdiepen.

DON MCCULLIN IN AFRICA (2005)

Don McCullin

Jonathan Cape
€35 Amazon

Don McCullin is favoriet. Om zijn foto's? Dat niet. Ik geloof niet dat hij de beste fotograaf ter wereld is. Dat was hij misschien, net als Robert Capa dat is. Of misschien is hij het toch, al was het maar om de teksten die de man zelf bij zijn boeken schrijft. De een zal hem ervan verdenken een grote egotripper te zijn, ik weet zeker dat de man vanuit een overtuiging werkt. Dat hij, nu hij rond de 70 jaar oud is, een boek als dit aflevert getuigt van vakmanschap. In tegenstelling tot zijn oude werk, ditmaal geen oorlogsbeelden geschoten op kleinbeeld, maar portretten van Ethiopiers vastgelegd op middenformaat. Geen oorlog, maar gelukkig hangen de Kalashnikovs nog om menig nek zodat de trouwe fan van McCullin nog steeds aan zijn trekken komt.

DIE GRABER (1997)

Gilles Peress

Scalo Books
ISBN: 3931141756
€2,95 De Sleghte Haarlem
334 pagina's

Waar in Farewell To Bosnia en The Silence, buiten schokkende foto’s, ook vele beelden stonden die zéér esthetisch waren, daar zijn in The Graves nauwelijks ‘mooie’ beelden te vinden. Peress volgt samen, met schrijver Eric Stover, de twee forensisch antropologen William Haglund and Andrew Thomson. Deze twee heren werkten in dienst van het Joegoslavië tribunaal en stonden aan het hoofd van opgravingen in Vukovar en Screbrenica. Voor dit laatste boek gaat Peress hetzelfde te werk als deze twee antropologen. Haast op een wetenschappelijke, kille wijze lijkt Peress de forensisch onderzoekers willen te helpen met het vastleggen van forensisch bewijs. De beelden die hieruit voortvloeien zijn verschrikkelijke details van uit de modder opgehaalde lijken en restanten van mensen. Het maken van beelden waarbij op welke manier dan ook rekening gehouden wordt met kadrering en positionering grotendeels verdwenen. Beelden van lijken waarin de lezer, ondanks de inhoud, nog schoonheid in kan vinden zijn in The Graves niet meer aanwezig. De discussie of het mogelijk is schoonheid in beelden van verschrikkingen te zien is van latere orde. In ieder geval is schoonheid in de beelden van The Graves niet te vinden. In de beelden waarin de onderzoekers en de nabestaanden te zien zijn is nog iets terug te vinden van de beeldinvulling van de fotograaf, maar deze beelden blijven niet lang op het netvlies staan. Waarom Peress overgestapt is naar deze vorm van fotografie is de grote vraag. Ten eerste vult Peress met zijn beelden de belangrijke teksten van Stover aan. In die zin is hier al bijna geen sprake meer van een puur fotoboek. Aan de hand van het verhaal van Stover en de foto’s van Peress komen de overledenen weer tot leven. Niet door het tonen van als mens herkenbare slachtoffers, zoals voorheen, maar door het tonen van hun onherkenbare lijken, botten en bezittingen. De herkenbaarheid van de doden is niet meer daar. Wel die van de nabestaanden. En juist die nabestaanden hebben recht om te weten wat er met hun geliefden is gebeurd. Volgens Peress moet het recht zegevieren en moeten bewijzen worden vastgelegd: ‘I work more like a forensic photographer in a certain way, collecting evidence. I’ve started to take more still lifes, like a police photographer, collecting evidence as a witness. I’ve started to borrow a different strategy than that of the classic photojournalist. The work is much more factual and much less about good photography. I don’t care that much anymore about “good photography.” I’m gathering evidence for history, so that we remember’.

FAREWELL TO BOSNIA (1994)

Gilles Peress

Scalo Books
ISBN: 1881616223
€10 De Sleghte Eindhoven
168 pagina's

De beelden uit dit boeken stammen uit 1993, het jaar waarin Peress zes maanden door Bosnië trok om de levens en de emotionele littekens van de Bosniërs vast te leggen. Hij reisde door gebieden rondom Tuzla, Mostar en Sarajevo.
Wat het eerst opvalt aan het boek is de grauwheid. Bijna alle pagina’s bevatten vier beelden. Peress heeft ervoor gekozen de beelden niet aan te snijden. De kaderrand zit om ieder beeld. Verder is de serie niet geredigeerd. Soms lijken de beelden wel qua volgorde door elkaar te liggen. Peress heeft dit bewust niet gedaan. Hij laat het aan de lezer de sequentie van beelden in zich op te nemen en te ordenen. Volgens de fotograaf is het aan de lezer om te reconstrueren wat de realiteit is. Peress wil niet voorkauwen wat de betekenis van de beelden is. Hierdoor, en door de afwezigheid van onderschriften, is dit inderdaad aan de lezer.
Over het boek zegt Peress: ‘My photographs show a nation invaded, a nation at war. Refugees are on the road, drifting through the rain, moving through camps and hospitals, an endless cavalry of images flashing in a blur: exhaustion, too many images, too much horror. The witnesses become indifferent. My point is that we, in the comfort of our lives, must question our role in Bosnia, which is also part of our history’.
De fotograaf heeft gelijk. De hoeveelheid foto’s is groot en ze worden de lezer door de strot geduwd. En inderdaad, de fotograaf loopt een ernstig risico dat de lezer van het boek op een bepaald moment verzadigd raakt. Zeker doordat Peress de lezer niets uitlegt. In ieder geval geeft het boek geen enkel inzicht in hoe het zover is gekomen op de Balkan. De historische context is totaal afwezig. Peress wil ook geen uiteenzetting van de politiek in het voormalige Joegoslavië geven. Hij heeft een beeldend verslag gemaakt van zijn rondreis die een betrekkelijk korte tijd heeft ingenomen. De beelden van die reis geven de lezer een gevoel van afschuw en ontzetting. Kinderen die verwond zijn door granaten, mensen met zware verwondingen, doden, vluchtelingen en volledig verwoeste steden. Het roept bij vrijwel iedereen een herinnering op van andere tijden, naar de Tweede Wereldoorlog. Daar is het Peress deels ook om te doen: ‘Here starts the curse of history, an illness that may not be personal anymore. It may be a very European disease, after all, with a double-edged nature: you are damned if you remember – condemned to re-live, re-enact the images of your fathers; you are damned if you don’t – condemned to repeat their hypocrisy.’
Peress probeert wel degelijk de lezer te beïnvloeden. De beelden ramt hij erin, maar wat tekst betreft is hij subtiel. Kritiek op deze werkwijze is dat hij door het weglaten van onderschriften zijn doelstelling niet bereikt. Pas op de laatste pagina’s van Farewell to Bosnia staat een viertal teksten. Het zijn fragmenten uit drie brieven aan mensen uit het vak zoals François Hers, Philip Brookman en Walter Keller. Tot slot is er nog een dagboekfragment opgenomen (waaruit het bovenstaande citaat). In deze fragmenten legt Peress een directe link met het verleden. Een belangrijk kritiekpunt is dat door deze teksten te gebruiken Peress in de val lijkt te trappen dat de lezer toch een invulling aan de beelden gaat geven. Het eerste doel, waarbij de lezer daarin vrijgelaten wordt, lijkt hiermee te worden tegengewerkt. Door de foto’s aan de Tweede Wereldoorlog kan het zijn dat de lezer de beelden koppelt en plaatst in het grote geheel van de geschiedenis, waardoor de unieke Bosnische tragedie die plaatsvindt aan kracht verliest. Daarbij komt dat de beelden uit het boek eerst een expositie, zonder tekst, vormden. Peress heeft met de vier teksten dus duidelijk iets aan de beelden willen toevoegen.
Toch valt deze kritiek eenvoudig te pareren. Het is Peress niet te doen om de uniciteit van de vernietiging van Bosnië vast te leggen. Vanaf het begin is Peress duidelijk geweest over zijn doel de nieuwe vormen van naoorlogs geweld in één project onder te brengen. Onlosmakelijk verbonden met de tot dan toe jongste genocide, namelijk de genocide op de Joden in de Tweede Wereldoorlog. Peress maakt zich kwaad om die herleving van nationalisme en etniciteit, en niet minder belangrijk vindt hij de onverschilligheid van Europa en de Verenigde Staten daarover. Hield hij zich aan het begin van zijn Project Hate Thy Brother bezig met de haat in Europa, namelijk Ierland en voormalig Joegoslavië. Met het volgende onderwerp richtte hij zich tot een nieuwe genocide.

RICARDO RANGEL (2004)

Ricardo Rangel

Editions de l'oeil
ISBN: 2912415845
R50 Clarks Bookstore, Kaapstad

Wanneer er boeken verschijnen of exposities gehouden worden over de Afrikaanse fotografie dan neemt de Mozambikaanse fotograaf Ricardo Rangel daar bijna altijd plaats in. Toch is het erg moeilijk foto's en boeken van de fotograaf te vinden. Ter gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag verscheen Pao nosso de cada noite / Our nightly bread over prostituees in Lourenco Marques, het huidige Maputo. Het boek is even duur als onvindbaar waardoor we het moeten doen met overzichtsboeken van de Afrikaanse fotografie en dit deel van Editions de l'oeil. Dat is dus niet veel, want telkens komen we dezelfde beelden van Rangel tegen, waardoor ons het gevoel bekruipt dat de man niet al te veel heeft gefotografeerd in de tientallen jaren dat hij zijn vak uitoefende. Dat gevoel is, zo weten we, onjuist, maar het is erg jammer dat er zo weinig beelden beschikbaar zijn. Rangel is een straatfotograaf en een fotograaf die uit het verre verleden lijkt te komen. De beelden die we van hem hebben zijn letterlijk stoffig, oftewel het product van een doka die niet geheel stofvrij was. Dat geeft de beelden een authentiek gevoel. Zeker voor diegene die zich bezig houden met de koloniale geschiedenis van Mozambique zijn de beelden van Rangel erg interessant. Maar ook de "leek" heeft heel wat te genieten van zijn werk. Helaas moet deze wel moeite doen om de schaarse beelden te vinden, of afreizen naar Mozambique, want daar wordt Rangel nog steeds op handen gedragen.

THE END OF POLIO (2003)

Sebastiao Salgado

Bulfinch Press
ISBN: 0-8212-2850-1
€17 Amsterdam, Boekhandel Egidius

Boeken van Salgado zijn met gemak te herkennen aan het onderwerp dat vrijwel altijd een sociaal karakter heeft. Zijn Workers gaf een prachtig beeld van arbeiders die onder zware omstandigheden werkten en de begeleidende tekst maakte duidelijk dat Salgado iets met dat boek wilde bereiken. Het had een bepaald doel. Toch bleef Workers in eerste plaats een fotoboek. De uitgebreide begeleidende tekst werd achterin het boek in een apart boekje geleverd. Erg boeiend, maar  het ging vooral om  de  foto's. Daarmee komen we meteen bij het zwakke punt van The end of polio. A global effort to end a disease. Dit boek gaat over de bestrijding van polio. Er staat een essay bij van Siddarth Dube en de inleiding wordt verzorgd door Kofi A. Anan. Daarnaast is er door een schrijversteam van maar liefst vijf mensen gewerkt om het boek van tekst te voorzien.
Tekst is op zich niet verkeerd en vaak zelfs welkom, maar in dit boek gaat het vooral om de tekst. Daarom is het ook wel vreemd dat Salgado's naam groot op het omslag staat.
Helaas is het ook nog eens zo dat de foto's zeker niet tot de beste van de fotograaf behoren. Het vervelends is dan ook de herhaling die we in de foto's terugzien. Nu zal het zo zijn dat het toedienen van het vaccin tegen polio op zich niet snel tot spectaculaire beelden zal leiden, toch zou je van een fotograaf als Salgado iets meer afwisseling verwachten.
Dit boek is wat kwaliteit betreft dus niet te vergelijken met boeken als Sahel en Workers maar er staan tussen de 70 duotoon foto's zeker enkele mooie, maar daar is wat de beelden betreft dan ook alles mee gezegd.

SAHEL (1981)

Willem Diepraam

Kosmos/Novib
ISBN: 9021510693
95 pagina's

Eerste fotoboek dat ik ooit had. Mooie, grofkorrelige, beelden inclusief negatiefranden. Dit werk van Diepraam is indrukwekkend en heeft wat mij betreft de tand des tijds goed doorstaan. Salgado kwam na hem met een boek dat dezelfde titel droeg. Zijn boek bevat 'mooiere' beelden, maar daar is de fotograaf dan ook meer dan eens voor veroordeeld. Mijn oordeel is dat de beelden van Salgado in alle opzichten beter zijn, maar daarmee worden de foto's van Diepraam niet minder goed.